ΟΜΗΡΙΚΕΣ ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ -20

Η φράση "έσσεται ήμαρ" είναι μια ομηρική φράση. Την πρωτοσυναντάμε στην Ιλιάδα.

ἔσσεται ἦμαρ ὅτ' ἄν ποτ' ὀλώλῃ Ἴλιος ἱρὴ
λέει ο ηγέτης των Αχαιών, ο Αγαμέμνων, στο Δ 164 της Ιλιάδας,

ἔσσεται ἦμαρ ὅτ' ἄν ποτ' ὀλώλῃ Ἴλιος ἱρὴ
συμφωνεί και ο ηγέτης των Τρώων, ο Έκτωρ, στο Ζ 448 της Ιλιάδας.

Δηλαδή, "θα έρθει η μέρα κατά την οποία θα χαθεί το ιερόν Ίλιον".

Το νόημα είναι τόσο σαφές που δεν θα είχαμε τι να σχολιάσουμε.
Το μόνο άξιο σχολιασμού είναι το ότι η ίδια ακριβώς φράση εμφανίζεται να βγαίνει από το στόμα αμφότερων των εμπολέμων. Τόσο ο μελλοντικός νικητής όσο και ο μελλοντικός ηττημένος πετάνε ένα "έσσεται ήμαρ".

Ίσως από αυτό μπορούμε να αντλήσουμε ένα επίκαιρο δίδαγμα, δοθέντος ότι στις μέρες μας -που συμπτωματικά είναι μέρες συγκρούσεων- αρκετοί γύρω μας (συνήθως ναζιστόφρονες) έχουν κάνει τη φράση "έσσεται ήμαρ" μέρος του καθημερινού τους λεξιλογίου και της καθημερινής τους εθνικότροπης προπαγάνδας.

Ίσως δηλαδή θα ήταν καλό να αρχίσει να τίθεται προς αυτούς ένα ερώτημα του στυλ

"Ωραία, σύμφωνοι, έσσεται ήμαρ. Εσύ ως τι μας το λες όμως? Ως Αγαμέμνων ή ως Έκτωρ? Είναι σίγουρο άραγε το ότι θα είσαι χαρούμενος όταν έρθει αυτό το ήμαρ? Με λίγα λόγια, όταν θα έρθει το πολυπόθητο ήμαρ, είναι άραγε σίγουρο ότι θα είμαστε αυτοί που θα γελάμε και δεν θα είμαστε εμείς αυτοί που θα κλαίμε?"

Ναι, καλέ μου αναγνώστη. Να τα ρωτάς αυτά τα πράγματα. Είναι βασικά.

ΟΜΗΡΙΚΕΣ ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ -19

Θ' ανέβω και θα τραγουδήσω στο αψηλότερο βουνό
Να ακούγεται στην ερημιά ο πόνος μου με την πενιά.
Με το βουνό θα γίνω φίλος και με τα πεύκα συντροφιά
Κι όταν θα κλαίω και πονώ θ' αναστενάζει το βουνό.
Απάνω στο βουνό θα μείνω κι από τον κόσμο μακρυά
Θα καίω μόνος, θα πονώ και θα μ' ακούει το βουνό.

Γνωστό το απελπισμένο ρεμπέτικο και θα μπορούσε να γραφτεί ολάκερη διατριβή όσον αφορά τους συμβολισμούς και τους συνειρμούς που -αθέλητα ή ηθελημένα-  κρύβει.
Όμως δεν είναι αυτό το θέμα μας.

Το θέμα μας είναι πως αυτό το άσμα αποτελεί χαρακτηριστικό δείγμα μιας πλειάδας τραγουδιών αλλά και καθημερινών εκφράσεων ("είμαστε για να παίρνουμε τα βουνά" κλπ).

Γενικότερα μιλώντας, στην εποχή μας κυριαρχεί η άποψη που λέει πως η απελπισία βρίσκει γιατρειά στο βουνό. Κάτι σε στυλ "όσο πιο ψηλά τόσο πιο καλά".
Όπου, ως γνωστόν, το ύψος μετριέται σε σχέση με την επιφάνεια της θάλασσας: "Χίλια διακόσια μέτρα ψηλότερα από την επιφάνεια της θάλασσας" κλπ κλπ

Όμως δεν ήταν πάντα έτσι.
Φαίνεται πως στα ομηρικά έπη (επομένως στην ομηρική εποχή) οι άνθρωποι την έβλεπαν αλλιώτικα την όλη φάση: Όποτε τους τύλιγε η απελπισία, το πρώτο πράγμα που έκαναν ήταν να πάνε να κάτσουν δίπλα στη θάλασσα και να της εξομολογηθούν τον πόνο τους. Και όχι μόνο αυτό, αλλά αν πιστέψουμε (εγώ πάντως τον πιστεύω) τον Όμηρο, ε, λες και η θάλασσα μετέφερε στους θεούς τον πόνο του πονεμένου ανθρώπου,  κάτι σχεδόν μαγικό γινόταν και οι θεοί σπλαχνιζόντουσαν τον πονεμένο και απελπισμένο άνθρωπο και κανόνιζαν είτε να εισακουστεί το αίτημά του είτε γενικότερα να καλυτερέψει η θέση του.

Μικρή συλλογή παραδειγμάτων:

Πρώτη ραψωδία της Ιλιάδας. Ο ιερέας του Απόλλωνα Χρύσης, πάει να ζητήσει από τους Αχαιούς να απελευθερώσουν την κόρη του. Τον διώχνουν. Και τότε, αντί να πάει στο βουνό να κλάψει....


βῆ δ᾿ ἀκέων παρὰ θῖνα πολυφλοίσϐοιο θαλάσσης·
πολλὰ δ᾿ ἔπειτ᾿ ἀπάνευθε κιὼν ἠρᾶθ᾿ ὃ γεραιὸς  
Ἀπόλλωνι ἄνακτι, τὸν ἠΰκομος τέκε Λητώ·
«Κλῦθί μευ ἀργυρότοξ᾿, ὃς Χρύσην ἀμφιϐέϐηκας
Κίλλαν τε ζαθέην Τενέδοιό τε ἶφι ἀνάσσεις,
Σμινθεῦ, εἴ ποτέ τοι χαρίεντ᾿ ἐπὶ νηὸν ἔρεψα,
ἢ εἰ δή ποτέ τοι κατὰ πίονα μηρί᾿ ἔκηα                  
ταύρων ἠδ᾿ αἰγῶν, τὸ δέ μοι κρήηνον ἐέλδωρ·
τίσειαν Δαναοὶ ἐμὰ δάκρυα σοῖσι βέλεσσιν.»
Ὣς ἔφατ᾿ εὐχόμενος, τοῦ δ᾿ ἔκλυε Φοῖϐος Ἀπόλλων,
βῆ δὲ κατ᾿ Οὐλύμποιο καρήνων χωόμενος κῆρ,
τόξ᾿ ὤμοισιν ἔχων ἀμφηρεφέα τε φαρέτρην·

που σημαίνει...

 Την άκραν πήρε σιωπηλός της ηχερής θαλάσσης
και όταν ευρέθη ανάμερα, τον γόνον της ωραίας
Λητούς μέγαν Απόλλωνα, θερμά παρακαλούσε:
«Άκουσέ με, αργυρότοξε, της Χρύσης και της θείας
Κίλλας προστάτη, κύριε στην Τένεδο, Σμινθέα,
εάν σου έκτισα ναόν να χαίρεται η καρδιά σου,
εάν ποτέ σου έκαψα μεριά καλοθρεμμένα
ταύρων κι ερίφων, τούτον μου τον πόθον τελείωσέ μου.
Τα βέλη σου στους Δαναούς τα δάκρυά μου ας πλερώσουν».
Ευχήθη και ως τον άκουσεν ο Φοίβος ο Απόλλων,
κατέβη από τας κορυφάς του Ολύμπου θυμωμένος,
με τόξον και μ’ ολόκλειστην φαρέτραν εις τους ώμους.


Και, όπως ξέρουμε, αμέσως έγινε το έλα να δεις...
Στη συνέχεια της ίδιας ραψωδίας της Ιλιάδας, ο Αχιλλέας τσακώνεται με τον Αγαμέμνονα, τα τσουγκρίζουν άσχημα και ο Αχιλλέας αποχωρεί άγρια τσαντισμένος. Και αντί να πάει στο βουνό....


 αὐτὰρ Ἀχιλλεὺς
δακρύσας ἑτάρων ἄφαρ ἕζετο νόσφι λιασθείς,
θῖν᾿ ἔφ᾿ ἁλὸς πολιῆς, ὁρόων ἐπ᾿ ἀπείρονα πόντον·  
πολλὰ δὲ μητρὶ φίλῃ ἠρήσατο χεῖρας ὀρεγνύς·
«Μῆτερ, ἐπεί μ᾿ ἔτεκές γε μινυνθάδιόν περ ἐόντα,
τιμήν πέρ μοι ὄφελλεν Ὀλύμπιος ἐγγυαλίξαι
Ζεὺς ὑψιϐρεμέτης· νῦν δ᾿ οὐδέ με τυτθὸν ἔτισεν·
ἦ γάρ μ᾿ Ἀτρεΐδης εὐρὺ κρείων Ἀγαμέμνων            
ἠτίμησεν· ἑλὼν γὰρ ἔχει γέρας αὐτὸς ἀπούρας.»

που πα να πει

Τότε ο Αχιλλέας έκλαιγε και στ’ ακρογιάλι μόνος

καθήμενος εκοίταζε τ’ απέραντα πελαγη

και θερμοευχήθη της μητρός απλώνοντας τα χέρια : 

 «Μητέρ’ , αφού ολιγόχρονον με έχεις γεννημένον,

έπρεπε καν ο βροντητής να μου χαρίση ο Δίας

τιμήν και αντίς ολότελα δεν μ’ έχει αυτός τιμήσει.

Ιδού τώρα με ατίμασεν ο μέγας Αγαμέμνων,

ότι μου άρπαξε αυτός το δώρο μου και το’χει».

Αλλά και στην Οδύσσεια ίδιο είναι το μοτίβο. Για παράδειγμα, στην τέταρτη ραψωδία, ο Μενέλαος αφηγείται την περιπέτειά του σε ένα νησάκι έξω από την Αίγυπτο. 

Είχε ξεμείνει στο νησί μαζί με τους συντρόφους του και κόντευαν να πεθάνουν της πείνας. Αντί όμως αυτός να πάει να κάνει καμιά δέηση στο ψηλότερο σημείο του νησιού....

Είκοσι μέρες οι θεοί μ' είχαν εκεί κλεισμένο,

κι άνεμοι από τα πέλαγα δε μου φυσούσαν πρύμοι,

που τα καράβια σπρώχνουνε στου ωκεανού τα πλάτια.

Και πια δε θα μάς μνήσκανε μήτε θροφές μήτ' άντρες,

άν δε με σπλαχνιζότανε η θεά που γλύτωσέ με,

του γέρου του θαλασσινού, του θείου Πρωτέα η κόρη,

η Ειδοθέα, που άγγιξα περίσσια την καρδιά της.

Μέ βρήκε και σερνόμουνα μόνος μακριά απ' τους άλλους,

που γύριζαν και ψάρευαν με τα γυρτά τ' αγκίστρια,

τί η πείνα τους τα θέριζε σκληρά τα σωθικά τους.

Παρατηρείς? Κι αυτός δίπλα στη θάλασσα ήταν κι έκανε δεήσεις. 

Βέβαια, θα είχες δίκιο να μου πεις "μα δε λέει πως έκανε δεήσεις".

 Πρόσεξε όμως την εξέλιξη της ιστορίας: Η αξιαγάπητη θεά Ειδοθέα, λοιπόν, του δίνει οδηγίες για το τι πρέπει να κάνει ώστε να πάρει πληροφορίες από τον θεό Πρωτέα. Ακούει τις οδηγίες ο Μενέλαος κι αντί να πάει να χτίσει ξερωγώ κανένα ναό στο ψηλότερο σημείο του νησιού, περίμενε να φεξει η μέρα και.... 

Έφεξ' η ροδοδάχτυλη της νύχτας κόρη Αυγούλα,

και τράβηξα γιαλό γιαλό μπρός στα πλατιά πελάγη,

παρακαλώντας τους θεούς, με τρείς μαζί συντρόφους,

που ό,τι καταπιανόντουσαν τρανή τους είχα πίστη.

Από την άλλη, ο Οδυσσέας βρισκόταν αποκλεισμένος στο νησί της Καλυψούς. Αντί λοιπόν να πάει στο ψηλότερο ύψωμα του νησιού και να κλαίει τη μοίρα του, μαθαίνουμε στην πέμπτη ραψωδία της Οδύσσειας πως.....

ἤματα δ᾽ ἂμ πέτρῃσι καὶ ἠιόνεσσι καθίζων

δάκρυσι καὶ στοναχῇσι καὶ ἄλγεσι θυμὸν ἐρέχθων

πόντον ἐπ᾽ ἀτρύγετον δερκέσκετο δάκρυα λείβων

που σημαίνει

στ' ακροβράχια του γιαλού καθόταν κάθε μέρα,

ψυχοπονώντας ακατάπαυστα με στεναγμούς και θρήνους,

και βλέποντας τις θάλασσες με μάτια δακρυσμένα.

Με αποτέλεσμα να τον συμπονέσουν οι θεοί και να του κάνουν τη χάρη να γυρίσει στην Ιθάκη. 

Θα μου πεις βέβαια ότι εντάξει, λογικό είναι να κάθονται όλοι τους στη θάλασσα, διότι τι διάολο, δίπλα στη θάλασσα είχαν στρατοπεδεύσει οι Αχαιοί, σε λιμάνια και νησιά εξελίσσονται οι ιστορίες των ταξιδιών είτε του Μενέλαου είτε του Οδυσσέα, και γενικά στη θάλασσα εξελίσσονται τα δύο έπη, ως εκ τούτου αναμενόμενο είναι και οι προσευχές και οι ικεσίες να γίνονται δίπλα στη θάλασσα.

Όχι ότι διαφωνώ με μια τέτοια απλουστευτική θεώρηση των πραγμάτων,  ωστόσο η ιδέα που γέννησε αυτό το κείμενο ήταν ακόμα πιο απλοϊκή. 

Δηλαδή θέλω να πω δηλαδή, ότι βρε παιδί μου, ζεσταίνει ο καιρός, σε λίγο θα πηγαίνουμε για μπανάκι στη θαλασσίτσα και όλα αυτά μέσα σε συνθήκες κρίσης, ανεργίας και φτώχειας και μιζέριας. Που όρεξη για χαλάρωση, ρακέτες και ανεμελιά (μη σου πω και "που λεφτά για αντιηλιακό) την ώρα που καίγεται το σπίτι μας με τους μαλάκες που 'χουμε μπλέξει...

Η ιδέα λοιπόν είναι ότι αφού έτσι κι αλλιώς όσο είμαστε στην πόλη τους βρίζουμε και θα τους μπινελικώνουμε και θα τους καταριόμαστε, γιατί να μην κάνουμε το ίδιο και δίπλα στη θάλασσα? Για παράδειγμα, γιατί να μην εξιστορήσουμε στη θάλασσα το πόσο καταραμένο χαζομαλάκα θεωρούμε το Τζέφρι, πόσο θα θέλαμε να πάθει (τι να πάθει αυτός... τα έχει πάθει ήδη), γιατί να μην καταραστούμε δίπλα στη θάλασσα το άλλο το χοντροβούβαλο να γίνει πρεζάκιας με έιτζ και να μείνει 40 κιλά, ή ξερωγώ το Σαμαρά να γίνει ακόμα περισσότερο ηλίθιος (αν υπάρχει τέτοια δυνατότητα -που πολύ αμφιβάλλω) ή και -θετικά- να ζητήσουμε από τους θεούς να μας απαλλάξουν από όλους αυτούς τους δουλικούς καραγκιόζηδες και να βοηθήσουν στην καλυτέρευση των συνθηκών... 

Δεν θα είμαστε και τόσο αυθαίρετοι, αν θυμηθούμε την πονεμένη ιστορία του ρήτορα Δημοσθένη -ο οποίος είχε καημό να γίνει ρήτορας και να εκφωνεί λόγους αλλά δεν μπορούσε γιατί γεννήθηκε τσεβδός ή δεν μπορούσε να πει το "ρο" ή κάτι τέτοιο- και απελπισμένος κατέβαινε στη θάλασσα του Φαλήρου και πάλευε με τον καημό του.... Και κοίτα τι έγινε: Ο σπουδαιότερος ρήτορας όλων των αιώνων!  

Κι από την άλλη, πετάω στο τραπέζι το πηγάδι πάνω στην Ακρόπολη της Αθήνας -ξέρεις εκείνο που ο θρύλος έλεγε πως το άνοιξε ο Ποσειδώνας χτυπώντας την τρίαινα πάνω στο βράχο- και το οποίο, παραδόξως, είχε θαλασσινό νερό. Ναούς είχαν εκεί γύρω, πονεμένοι άνθρωποι πήγαιναν εκεί πάνω, υπήρχε ανάγκη να τους ακούσουν οι θεοί, ξέρω κι εγώ πως τη σκεφτόντουσαν τη δουλειά? Θα έχανε η Βενετιά βελόνι αν στα πλαίσια ενός κάτι σαν πειραματική θεολογία δοκιμάζαμε τα όρια του πράγματος μιλώντας την ώρα που μας ακούει η θάλασσα? 

Έλληνες είμαστε, διάολε, τη γλώσσα μας έδωσαν ελληνική στις αμμουδιές του Ομήρου λέει ο έτσι, εδώ κοτζάμ Μίλβα, αν και Ιταλίς ομιλεί στη θάλασσα ελληνιστί, δεν ξέρει αυτή?

ΟΜΗΡΙΚΕΣ ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ -18

Έχει άραγε σημασία αν ο Κύκλωπας Πολύφημος ήταν μονόφθαλμος? 
Έχει άραγε σημασία αν πληροφορηθούμε πως ο Κύκλωπας Πολύφημος -παρά τα διαδιδόμενα περί μονοφθαλμίας του- είχε δυο μάτια? 

Προφανώς όχι: Από μια τέτοια πληροφορία, ούτε καλύτεροι άνθρωποι θα γίνουμε, ούτε ψυχική ανάταση θα νιώσουμε, ούτε τίποτα.

Πρόσεξε όμως τι γίνεται αν το ίδιο ερώτημα τεθεί διαφορετικά, ήτοι:

Έχει άραγε σημασία το να μάθουμε πως ο Όμηρος πουθενά δεν λέει ότι ο Κύκλωπας Πολύφημος ήταν μονόφθαλμος? 
Και έχει άραγε σημασία το να μάθουμε ότι ο Όμηρος μιλάει για "τα φρύδια" (πληθυντικός), υπονοώντας εμφανέστατα ότι ο Πολύφημος δεν είχε ένα μάτι αλλά δύο?

Εδώ η απάντηση αλλάζει:
Διότι βεβαιότατα το να πληροφορηθούμε πως ο Όμηρος ουδεμία ευθύνη έχει για τον τρόπο με τον οποίο τον παρενόησαν οι μεταγενέστεροι, είναι κάτι που θα μας ωφελήσει ποικίλως.

Πρώτα απ' όλα, θα μάθουμε το βασικό προσόν που οφείλει να έχει ένας αναγνώστης γενικώς (και όχι αποκλειστικά ο αναγνώστης του Ομήρου) :

Ήτοι, ο αναγνώστης ενός κειμένου οφείλει να κατανοεί αυτά που διαβάζει.
Να μην κατανοεί άλλα αντ' άλλων, επηρεασμένος από "όσα του έχουν μάθει", αλλά να έχει νου ανοιχτό και δεκτικό προς όσα έχει να του πει το κείμενο που διαβάζει.

Αυτά.

Τώρα, όσον αφορά  το συγκεκριμένο ζήτημα το σχετικό με τον αριθμό των ματιών του Κύκλωπα Πολύφημου, υπάρχει ένα πλήρες και καλογραμμένο κείμενο στο filonoi.gr, ως εκ τούτου εγώ δεν έχω παρά να σε παραπέμψω -ω, αναγνώστα- στο σχετικό λινκ, προκειμένου να διαβάσεις τα καθέκαστα. Ευνόητο είναι πως συμφωνώ με τα εκεί γεγραμμένα, συμπεριλαμβανομένου και του μικρού διαλόγου  στο τέλος -διάλογος που συντείνει στην πληρότητα της παρουσιάσεως του ζητήματος.

Ρασούλης, Α. Μικρούτσικος, Το Κυκλωπάκι

ΟΜΗΡΙΚΕΣ ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ -17

κύματος ἐξαναδύς, τά τ᾽ ἐρεύγεται ἤπειρόνδε,

νῆχε παρέξ, ἐς γαῖαν ὁρώμενος, εἴ που ἐφεύροι

ἠιόνας τε παραπλῆγας λιμένας τε θαλάσσης.          

ἀλλ᾽ ὅτε δὴ ποταμοῖο κατὰ στόμα καλλιρόοιο

ἷξε νέων, τῇ δή οἱ ἐείσατο χῶρος ἄριστος,

λεῖος πετράων, καὶ ἐπὶ σκέπας ἦν ἀνέμοιο,

ἔγνω δὲ προρέοντα καὶ εὔξατο ὃν κατὰ θυμόν·

"κλῦθι, ἄναξ, ὅτις ἐσσί· πολύλλιστον δέ σ᾽ ἱκάνω,     

φεύγων ἐκ πόντοιο Ποσειδάωνος ἐνιπάς.

αἰδοῖος μέν τ᾽ ἐστὶ καὶ ἀθανάτοισι θεοῖσιν

ἀνδρῶν ὅς τις ἵκηται ἀλώμενος, ὡς καὶ ἐγὼ νῦν

σόν τε ῥόον σά τε γούναθ᾽ ἱκάνω πολλὰ μογήσας.

ἀλλ᾽ ἐλέαιρε, ἄναξ· ἱκέτης δέ τοι εὔχομαι εἶναι."       

ὣς φάθ᾽, ὁ δ᾽ αὐτίκα παῦσεν ἑὸν ῥόον, ἔσχε δὲ κῦμα,

πρόσθε δέ οἱ ποίησε γαλήνην, τὸν δ᾽ ἐσάωσεν

ἐς ποταμοῦ προχοάς. ὁ δ᾽ ἄρ᾽ ἄμφω γούνατ᾽ ἔκαμψε

χεῖράς τε στιβαράς. ἁλὶ γὰρ δέδμητο φίλον κῆρ.

το οποίον πάει να πει περίπου τα εξής:

Μέσ' από κύμα που με βουή πρός τη στεριά κυλιούνταν

προβάλλοντας, κολύμπαε μπρός, τη γής κοιτώντας, ίσως

και βρει ακρογιάλι απόμερο και κόρφο θαλασσένιο.

Μα σε ώριου στόμα ποταμού σαν ήρθε κολυμπώντας,

λαμπρός εκεί του φάνηκε κι απάνεμος ο τόπος,

με δίχως πέτρες. Τό ' νιωσε το ρέμα που κυλούσε,

κι αμέσως προσευχήθηκε μες στην ψυχή του κι είπε·

«Άκου με, βασιλιά καλέ, και παρακαλεστέ μου,

όποιος κι άν είσαι· σου έρχομαι και σου προσπέφτω εσένα

απ' τις φοβέρες φεύγοντας του Ποσειδώνα πέρα.

Ως κι οι αθάνατοι οι θεοί με σεβασμό τιμούνε

τον άντρα που πλανήθηκε και που 'ρχεται μπροστά τους·

έτσι κι εγώ στο γόνα σου προσπέφτω αποσταμένος.

Σπλαχνίσου με, και ικέτης σου παινιέμαι, βασιλιά μου.»

Κι αυτός το ρέμα κόβει ευτύς, και σταματάει το κύμα,

κι απλώνει ομπρός του σιγαλιά, και τόνε σώζει στο έβγα

του ποταμού· και λύγισε ο Δυσσέας τα γόνατά του,

και τ' αντρειωμένα χέρια του, κομμένος απ' το κύμα.

Οδύσσεια, ραψωδία ε, καλέ μου αναγνώστη. Προς το τέλος της ραψωδίας. Ο ναυαγός Οδυσσέας φτάνει στη χώρα των Φαιάκων. 

Εδώ έχουμε μια ακόμη απόδειξη του ότι αφ' ενός ο Οδυσέας ήταν ένας πρωτόγονος, αφ' ετέρου ότι ο Όμηρος ήταν ένας πανηλίθιος: 

Βλέπουμε τον Οδυσσέα να ικετεύει ένα ποτάμι και (άκουσον-άκουσον) να ονομάζει το ποτάμι "άνακτα", βασιλιά δηλαδή, να το συγκρίνει με τους "αθάνατους θεούς", και να δέεται προς το ποτάμι περιμένοντας πως το ποτάμι θα ανταποκριθεί στη δέησή του. 

Από την άλλη, βλέπουμε τον Όμηρο να μας διαβεβαιώνει πως ναι, ο ποταμός ανταποκρίθηκε στην ικεσία του Οδυσσέα. 

Το είχαν αυτό το ελάττωμα οι αρχαίοι Έλληνες: γούσταραν να θεοποιούν τα ποτάμια. Είχαν μάλιστα και γενεαλογία των ποταμών: Για παράδειγμα, πίστευαν πως ο Αχελώος ήταν γιος του Τιτάνα Ωκεανού και της Τιτανίδος Τηθύος. Ή, ξερωγώ για τον Ασωπό, η επικρατέστερη εκδοχή έλεγε πως είναι αδελφός του Αχελώου, γιός κι αυτός του Τιτάνα Ωκεανού και της Τιτανίδας Τηθύος. 

Συγκεκριμένα πράγματα. Με ονοματεπώνυμο, όνομα πατρός και όνομα μητρός.

Καταλαβαίνεις... Γιος Τιτάνων, επομένως έχει θεϊκή καταγωγή, επομένως είναι θεός. 

Πρωτόγονα πράγματα δηλαδή. 

Διότι τι άλλο αν όχι πρωτογονισμός είναι το να πιστεύεις πως ένα ποτάμι έχει θεϊκή καταγωγή και ως εκ τούτου να το σέβεσαι ως θεό? 

Ευτυχώς, σήμερα έχουμε ελευθερωθεί από κάτι τέτοιους πρωτογονισμούς. Επομένως, αναγνώστη μου, μη μασάς με τις βλακείες του Ομήρου. 

Εσύ είσαι πολιτισμένος άνθρωπος. 

Ως εκ τούτου, το πρέπον θα ήταν (αντί να διαβάζεις Όμηρο και να επηρεάζεσαι), να συμμετάσχεις στο παιχνίδι του πολιτισμού, μαζεύοντας όσο περισσότερους πόντους μπορείς: 

*Αν σου περισσεύουν τίποτα σκουπίδια, πέτα τα στο ποτάμι. (10 πόντοι για κάθε φορά)

*Αν έχεις καμιά βιομηχανία ή βιοτεχνία που της περισσεύουν τίποτα χημικά απόβλητα, βιομηχανικά απόβλητα και τέτοια, ρίχτα στο ποτάμι (150 πόντοι για κάθε μήνα)

*Ακόμα καλύτερα αν ρίξεις στο ποτάμι πυρηνικά απόβλητα! 5.000 ολόκληροι πόντοι δικοί σου! 

*Εναλλακτικά, μπορείς να μπαζώσεις το ποτάμι προκειμένου να κερδίσεις χώρο για να χτίσεις το τσαρδάκι σου! (200 πόντοι για κάθε τσαρδάκι)

*Αν ποτέ γίνεις υπουργός, μην αμελήσεις να εκτρέψεις το πρώτο ποτάμι που θα δεις μπροστά σου! 1.500 πόντοι θα γίνουν δικοί σου! 

*Ακόμα καλύτερα, αν θάψεις ένα ποτάμι  («Θάπτομεν τον Ιλισόν» ήταν το σλόγκαν των ελληναράδων της δικτατορίας του Μεταξά). Πάρε κι εσύ μερικούς τόνους πανέμορφη άσφαλτο και σκέπασε κι εσύ ένα ποτάμι, σβήνοντάς το από το χάρτη! Θα κερδίσεις 10.000 ολάκερους πόντους! 

Ε, αν δεν μπορείς ή δεν τολμάς να κάνεις κάτι από (ή όλα μαζί) τα παραπάνω, τότε λυπάμαι. 

Όμως ακόμα και τότε, μπορείς να κερδίζεις (μόλις) έναν πόντο το χρόνο. 

Ο τρόπος είναι ο εξής: 

Όταν βλέπεις άλλους γύρω σου να μολύνουν, να μπαζώνουν, να εκτρέπουν, να σκεπάζουν, να θάβουν, να μαστιγώνουν, να βιάζουν, να γαμάνε ένα ποτάμι, εσύ να το ρίχνεις στον ύπνο! 

Τότε, σύμφωνα με την ενθαρρυντική φράση του Ηράκλειτου θα θεωρηθείς σαν εργάτης και συνεργός του όλου πράγματος, διότι είπαμε, ο Ηράκλειτος έλεγε για τους "καθεύδοντες" (για τους κοιμισμένους, δηλαδή) πως  "εργάτες είναι και συνεργοί των εν τω κόσμω γενομένων". 

Οπότε, δικαιωματικά ως εργάτης και συνεργός, θα πάρεις τον ένα πόντο σου εφόσον το ρίξεις στον ύπνο την ώρα που οι άλλοι ξεφτιλίζουν τα ποτάμια. 

Όχι σαν τον κόπανο τον Οδυσσέα και το άλλο το χαϊβάνι τον Όμηρο, οι οποίοι σαν πρωτόγονοι που ήταν, θεωρούσαν τα ποτάμια ως θεούς. 

Είπαμε, εσύ είσαι πολιτισμένος και η λογική σου πρέπει να είναι: 

Θεοί αυτά? 

Πολέμιος των θεών εσύ! 

Και να δούμε ποιός θα νικήσει στο τέλος.

Doors, 

Yes, the river knows

ΟΜΗΡΙΚΕΣ ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ -16

Στους τελευταίους στίχους της Β' Ραψωδίας της Ιλιάδας, ο Όμηρος βρίσκει έναν τρόπο να απαριθμήσει τα στρατεύματα όσων ήταν σύμμαχοι με τους Τρώες.  Μεταξύ άλλων, απαριθμεί και τους πολεμιστές που διοικούσε ο Πάνδαρος.

Οἳ δὲ Ζέλειαν ἔναιον ὑπαὶ πόδα νείατον Ἴδης
ἀφνειοὶ πίνοντες ὕδωρ μέλαν Αἰσήποιο
Τρῶες, τῶν αὖτ' ἦρχε Λυκάονος ἀγλαὸς υἱὸς
Πάνδαρος, ᾧ καὶ τόξον Ἀπόλλων αὐτὸς ἔδωκεν.

που σε απλά ελληνικά σημαίνει περίπου τα εξής:

Ἀπὸ τῆς ῎Ιδης τις ποδιὲς οἱ Τρῶες τῆς Ζελείας,
πλούσιος λαὸς ποὺ τὸ βαθὺ πίνει νερὸ τοῦ Αἰσήπου,
τοὺς οποίους διοικοῦσε ὁ λαμπρός γιός του Λυκάονος,
ο Πάνδαρος, στον οποίο το τόξο το είχε δώσει ο ίδιος ο Απόλλων.

Κι έτσι μας δίνεται η ευκαιρία να γνωρίσουμε τον Πάνδαρο.
Έναν από τους σχετικά άσημους συμμετέχοντες στην Ιλιάδα, που όμως η περίπτωσή του θα άξιζε μια μπαλάντα...

Αυτός ο Πάνδαρος, μας λέει λοιπόν ο Όμηρος, ήταν τοξοβόλος και μάλιστα φημισμένος τοξοβόλος.
Και ήταν φημισμένος τοξοβόλος ακριβώς επειδή "ο ίδιος ο Απόλλων του είχε δώσει το τόξο".

Ερώτηση:
Κυριολεκτεί ο Όμηρος όταν λέει πως ο ίδιος ο Απόλλων έδωσε το τόξο στον Πάνδαρο?

Απάντηση:
Όλα δείχνουν πως ο Όμηρος κυριολεκτεί (όμως εμείς, για να αποφύγουμε άσκοπες θεολογικές διαμάχες με τα άθεα και ημι-άθεα αδέρφια μας, ας πούμε απλώς ότι ο Όμηρος ίσως κυριολεκτεί αλλά ίσως και να μιλάει μεταφορικά).

Πρόσεξε τώρα:
Σε κάθε περίπτωση, ο Όμηρος αποφεύγει να διευκρινίσει για ποιόν στην ευχή λόγο ο Απόλλων επέλεξε να δώσει το τόξο στον Πάνδαρο. Δηλαδή, αποφεύγει να μας πει κάτι σε στυλ ¨ο Πάνδαρος κρίθηκε πως ήταν ο πιο άξιος / ικανός / κατάλληλος / εκλεκτός / κλπ κλπ για να λάβει το τόξο".

Δεν τον απασχολεί αυτό τον ποιητή, διότι εν προκειμένω το ζήτημα που τον απασχολεί είναι να μας μπουν 5-6 ψύλλοι στ' αυτιά σχετικά με το τι σημαίνει να έχει κάποιος ένα θεϊκό δώρο ή χάρισμα.

Και μη φανταστείς ότι στο μυαλό του Ομήρου (και της Μούσας του, βέβαια) είναι τόσο σπάνιο φαινόμενο το να έχει κάποιος ένα θεϊκό δώρο ή χάρισμα. Μάλλον το αντίθετο συμβαίνει: Ο Όμηρος περιγράφει έναν κόσμο γεμάτο θεούς, με τους θεούς να επεμβαίνουν ακατάπαυστα και αδιάλειπτα και καθοριστικά στις ανθρώπινες υποθέσεις.
Παίρνουν μέρος σε μάχες, προστατεύουν θνητούς, τους δίνουν δώρα και ταλέντα και χαρίσματα...
Ένα εκ των οποίων (ένα ανάμεσα στα πολλά πολλών) είναι και το τόξο του Πάνδαρου.

Η πολεμική αρετή του τοξότη Πανδάρου, λοιπόν, και η φήμη του, βασιζόταν στο τόξο που του είχε δώσει ο ίδιος ο Απόλλων -ό,τι κι αν σημαίνει η φράση.
Αυτό το τόξο είχε κάνει ένδοξο τον Πάνδαρο, αυτό τον είχε κάνει ξακουστό, αυτό τον είχε κάνει αναγκαίο στην άμυνα των Τρώων.
Η δυναμή του ήταν το τόξο του.
Το τόξο του ήταν που τον έκανε πολεμικό ηγέτη του λαού του.
Αν δεν το είχε, ενδεχομένως θα ήταν ένας απλός μαχητής που ενδεχομένως δεν θα είχε μείνει στην αιωνιότητα εφόσον ενδεχομένως δεν θα τον ανέφερε ο Όμηρος.

............................

Τον Πάνδαρο τον ξανασυναντάμε στην τέταρτη ραψωδία της Ιλιάδας.
Όμως προκειμένου να πάρουμε χαμπάρι τι έχει συμβεί, καλό θα ήταν να δούμε πρώτα (περιληπτικά) όσα έχουν γίνει στην τρίτη ραψωδία.

Η κατάσταση στην εξιστόρηση του έπους είναι η εξής:

Στην τρίτη ραψωδία, οι Αχαιοί και οι Τρώες έχουν συμφωνήσει ότι θα μονομαχήσουν ο Μενέλαος, ο νόμιμος σύζυγος της Ελένης, με τον Πάρι, τον άνθρωπο που άρπαξε την Ελένη. Όποιος από τους δύο νικήσει θα πάρει για πάντα την Ελένη (μαζί με τους υπόλοιπους θησαυρούς που τσούρνεψε ο Πάρις), ενώ οι υπόλοιποι εμπόλεμοι θα κάνουν ειρήνη και θα γυρίσουν ο καθένας στο σπίτι του.

Ούτε περιττοί σκοτωμοί θνητών ούτε τίποτα.

Πράγματι μονομαχούν και η μονομαχία γέρνει υπέρ του Μενελάου και ενάντια στον Πάρι, αλλά ξαφνικά έχουμε θεϊκή εμπλοκή:
Η Αφροδίτη αναλαμβάνει να σώσει -και σώζει- τη ζωή του Πάρι, μεταφέροντάς τον εντός των τειχών της Τροίας.

Άσκοπη λοιπόν η προηγηθείσα συμφωνία των θνητών. Ο Πάρις σώζεται, επομένως οι σαστισμένοι Τρώες ισχυρίζονται πως το αποτέλεσμα της μονομαχίας είναι ισόπαλο, ενώ οι -εξίσου σαστισμένοι- Αχαιοί ισχυρίζονται πως ο Μενέλαος νίκησε στα σημεία, επομένως πρέπει να τους δοθεί η Ελένη και οι υπόλοιποι θησαυροί που έκλεψε ο Πάρις απ' την Ελλάδα -μαζί με κάποιες πολεμικές αποζημιώσεις εκ μέρους των Τρώων- και μετά ο καθένας να γυρίσει στο σπίτι του και στις δουλειές του.

Ταυτόχρονα με όλα αυτά οι θεοί (πλην της Αφροδίτης, προφανώς) κάνουν μια αμεσοδημοκρατική συνελευσιακή διαδικασία σε ένα αμφιθέατρο στον Όλυμπο.
Αποφασίζουν ότι το πρέπον θα ήταν να μην ευνοήσουν το ειρηνευτικό σχέδιο που σκαρφίστηκαν οι θνητοί -αντίθετα, οι θεοί αποφασίζουν να επέμβουν ώστε να ανάψουν ξανά τις μάχες ανάμεσα στους εμπόλεμους.

Τώρα θα μου πεις "καλά, τόσο πολεμοχαρείς είναι οι θεοί ώστε να ευνοούν τον πόλεμο και όχι την ειρήνη?"... και θα σου απαντήσω ότι δεν ξέρω, ξέρω μόνο ότι "πόλεμος πατήρ πάντων" έλεγε ο ένας μου παππούς, και "η βία είναι η μαμή της ιστορίας" έλεγε ο άλλος μου παππούς. 
Υποθέτω λοιπόν ότι οι θεοί διάβαζαν Μαρξ και Ηράκλειτο -ή, ίσως, ο Μαρξ και ο Ηράκλειτος έπαιρναν γραμμή απ' τους θεούς, οι οποίοι εν προκειμένω ψήφισαν βία και πόλεμο.

Την υλοποίηση της απόφασής τους οι θεοί την ανέθεσαν στην Αθηνά.

Η Αθηνά κατεβαίνει σαν "αστέρας λαμπρός" απ' τον οποίο "πολλοί σπινθήρες ίενται", σαν λαμπρό αστέρι που πετάει σπίθες δηλαδή, (όποιο φυσικό φαινόμενο κι αν σηματοδοτούν -ενδεχομένως-  αυτές οι λέξεις) και μόλις φτάνει στο στρατόπεδο των Τρώων (οι οποίοι κοιτούν απορημένοι το φυσικό φαινόμενο), παίρνει τη μορφή ενός Τρώα που λεγόταν Λαόδοκος και...

...ολούθε τον ισόθεο Πάνδαρο ζητούσε, αv θα τον έβρει.
Τον βρήκε τον τρανό, τον άψεγο γιο του Λυκάονα κάπου
κοντά να στέκει, και τρογύρα του γερές ζυγιές κάθονταν 
οι αρματωμένοι, που του ακλούθηξαν απ᾿ τα νερά του Αισήπου'
κι ως στάθη ομπρός του, με ανεμάρπαστα του συντυχαίνει λόγια:
«Γιε του Λυκάονα πολεμόχαρε, θες να μ᾿ ακούσεις τώρα;
Σαγίτα στο Μενέλαο γρήγορη στο λέει η καρδιά να ρίξεις;
Οι Τρώες θα σε δόξαζαν όλοι τους, και θα τους είχες κάνει
χάρη τρανή, κι απ᾿ όλους πιότερο στο βασιλιά τον Πάρη.
Πρώτος εκείνος με αξετίμητα θα σε τιμούσε δώρα,
αν το Μενέλαο τον πολέμαρχο πα στην πυρά θωρούσε
τη φαρμακούσα, απ᾿ τη σαγίτα σου θανατολαβωμένο.
Τον ξακουστό Μενέλαο δόξεψε λοιπόν, ομπρός, κι ευκήσου 
στο μακροσαγιτάρη Απόλλωνα το φωτογεννημένο,
πλήθος αρνιά μονοχρονίτικα στη χάρη του να σφάξεις,
όντας γυρίσεις στην πατρίδα σου, την άγια Ζέλεια, πίσω».

Έτσι η Αθηνά μιλώντας γύρισε του άφρονα τα φρένα...

Και πράγματι, ο Πάνδαρος κάνει αυτό που τον συμβούλεψε η Αθηνά:
Τσακώνει το τόξο του, ριχνει μια γρήγορη προσευχή στον Απόλλωνα και τοξεύει τον Μενέλαο.

Όμως, παρ' όλο που ο Πάνδαρος σημαδεύει σωστά και πετυχαίνει τον Μενέλαο, ο Μενέλαος σώζεται επειδή η Αθηνά επεμβαίνει κάνοντας μια κίνηση "ὡς ὅτε μήτηρ παιδὸς ἐέργῃ μυῖαν ὅθ᾽ ἡδέϊ λέξεται ὕπνῳ" ("σαν την κίνηση που κάνει η μάνα για να διώξει μια μύγα που ενοχλεί το παιδί της το οποίο εκείνη την ώρα γλυκοκοιμάται") και ο Μενέλαος απλώς τραυματίζεται -αλλά επιζεί.

Με αυτό τον τρόπο, οι Τρώες έχουν οριστικά καταπατήσει τη συμφωνία -και ο πόλεμος ξαναρχίζει.

Θα μου πεις τώρα,

*Τι νόημα έχει το να σημαδεύει κάποιος με το τόξο που του έχει δώσει ο ίδιος ο Απόλλων αν είναι να επεμβαίνει η Αθηνά και να ακυρώνει τη στόχευση του τοξοβόλου?
*Επίσης, για ποιό λόγο η Μούσα οδήγησε τον ποιητή να ονομάσει "άφρονα" τον Πάνδαρο? Για ποιό λόγο είναι "άφρονας" εφόσον απλώς άκουσε την προτροπή της θεάς Αθηνάς -που είναι η θεά της φρόνησης?
*Και, εν τέλει, που είναι ο Απόλλων και γιατί δεν υπερασπίζει την τιμή του τόξου του?

Και, υποθέτω, καθώς με ρωτάς κάτι τέτοια, αρχίζει μέσα σου να σχηματοποιείται μια ιδέα που λέει κάτι σε στυλ "τα δώρα των θεών δίνονται στους θνητούς όχι τόσο για την καλοπέραση των ίδιων των θνητών, όσο για την εκπλήρωση των μακροπρόθεσμων σχεδίων των θεών". 

Ελπίζω να μη σε πιάνει το παράπονο: Δεν είναι και τόσο κακό το να ακυρώνονται τα σχέδια των θνητών. Πάντα τα σχέδια των θεών είναι πιο ολοκληρωμένα.

....................

Ο τοξοβόλος Πάνδαρος λοιπόν έχει μείνει ν' αναρωτιέται τι πήγε στραβά.

Στην Ε΄ ραψωδία της Ιλιάδας, η Αθηνά επεμβαίνει και εμψυχώνει τον Διομήδη, ο οποίος Διομήδης με την ενθάρρυνση και τη συμπαράσταση και τα χαρίσματα που του δίνει η Αθηνά, παίρνει αμπάριζα τους Τρώες. Οι Τρώες τρέχουν και ο Διομήδης τους κατατροπώνει.

Ο Αινείας, ένας από τους βασικούς ηγέτες των Τρώων, ψάχνει απελπισμένος τον Πάνδαρο με το τόξο που του είχε δώσει ο Απόλλωνας. Ο Πάνδαρος και το τόξο του Απόλλωνα έμοιαζε η μοναδική ελπίδα προκειμένου να αναχαιτιστεί το γενικευμένο "ντου" του Διομήδη και της Αθηνάς.

Λέει ο Όμηρος -σε νεοελληνική μετάφραση, βέβαια:

Ο Αινείας...
τὸν ἰσόθεον Πάνδαρον ζητοῦσε ν’ ἀπαντήση·
κι ἐβρῆκε τὸν ἀσύγκριτον καὶ τὸν ἀνδρειωμένον
Λυκαονίδην, κι ἔμεινεν ἐμπρός του καὶ τοῦ εἶπε:      
«Πάνδαρε, ποῦ τὸ τόξο, ποῦ τὰ φτερωτά σου βέλη,
ἡ δόξα ποῦ ; Καὶ ἰσόπαλον κανένα ἐδῶ δὲν ἔχεις,
οὐδὲ μὲς στὴν Λυκίαν σου δὲν εἶναι ἀνώτερός σου.
Ἀλλ’ ἔλα, εὔχου τοῦ Διὸς καὶ βέλος ρίξε εἰς τοῦτον
τὸν ἄνδρα ποὺ μανίζει ἐδῶ καὶ ἀφάνισε τοὺς Τρῶας,
ὅτι τὰ γόνατ’ ἔλυσε πολλῶν καὶ ἀνδρειωμένων,
ἐκτὸς ἄν εἶναι τις θεὸς ποὺ ὠργίσθη διὰ θυσίες
στοὺς Τρῶας· εἶναι φοβερὴ ἡ ὀργὴ τῶν ἀθανάτων».
Τότε ὁ λαμπρὸς ἀπάντησε σ’ αὐτὸν Λυκαονίδης:
«Τῶν χαλκοφράκτων Τρωαδιτῶν, ὦ βουληφόρ’ Αἰνεία,      
εἰς ὅλα φαίνεταί μου αὐτὸς ὁ ἀνδρεῖος Διομήδης,
διακρίνω τὴν ἀσπίδα του, τὸ κωνικό του κράνος
καὶ τ’ ἄλογα· πλὴν καθαρὰ δὲν ξεύρω ἂν θεὸς εἶναι.
Καὶ ἂν εἶναι αὐτὸς ποὺ λέγω ἐγὼ ὁ ἀνδρεῖος Τυδεΐδης,
δὲν εἶναι ἀνθρώπου ἡ λύσσ’ αὐτὴ καὶ κάποιον στὸ πλευρό του
ἔχει θεὸν ἀθώρητον μὲ νέφος τυλιγμένον,
ποὺ ἔγυρε ἀλλοῦ τὸ πτερωτὸν ἀκόντι ποὺ τὸν πῆρε,
ὅτι ἤδη βέλος τοῦ ᾽ριξα καὶ τὸν δεξιόν του ὦμον
τοῦ πέτυχα κι ἐπέρασα τοῦ θώρακος τὸ κύτος
κι ἐθάρρουν πὼς τὸν ἔστειλα στὸ δῶμα τοῦ Ἀϊδωνέως,      
καὶ ὅμως δὲν τὸν φόνευσα· θεὸς εἶναι ὀργισμένος.
Τοὺς ἵππους μου διὰ ν’ ἀνεβῶ τ’ ἁμάξια ἐδῶ δὲν ἔχω,
ἀλλὰ μὲς στοῦ Λυκάονος τὰ μέγαρ’ εἶναι ἁμάξια
ἕνδεκα νέα κι εὔμορφα, μὲ πέπλους σκεπασμένα
κι εἰς κάθε ἁμάξ’ εἶναι σιμὰ ζευγαρωτὰ πουλάρια,
στέκουν καὶ τρώγουν τὴν ζειὰ καὶ τὸ λευκὸ κριθάρι.
Πολὺ τωόντι ὁ γέροντας πολεμιστὴς Λυκάων
μὲ νουθετοῦσ’ ὅτ’ ἄφηνα τὰ ὡραῖα μέγαρά μας·
μοῦ ᾽λεγεν εἰς τ’ ἁμάξια μου καὶ στ’ ἄλογ’ ἀναβάτης
νὰ ὁδηγῶ Τρῶας στοὺς δεινοὺς ἀγῶνες τοῦ πολέμου˙      
καὶ τὴν καλήν του συμβουλὴν δὲν ἄκουσ’ ἀπὸ φόβον
γιὰ τ’ ἄλογά μου εἰς ἄφθονην τροφὴν συνηθισμένα,
μήπως εἰς τόπον, ὅπου κλειοῦν ἐχθροί, τροφὴ τοὺς λείψη·
τ’ ἄφηκ’ αὐτοῦ, κι ἦλθα πεζὸς στὸ ῎Ιλιον, θαρρώντας
στὸ τόξο, ἀλλὰ δὲν ἔμελλεν αὐτὸ νὰ μ’ ὠφελήση.
Διότι ὡς τώρα ἐτόξευσα τῶν πολεμάρχων δύο,
τὸν Ἀτρείδην, ἔπειτα τὸν Διομήδη κι αἷμα
τὸ βέλος μου τοὺς ἔβγαλε διὰ ν’ ἀγριεύσουν πλέον.
Σ’ ὥραν κακὴν ξεκρέμασα λοιπὸν τὸ τόξο τοῦτο,
ὅταν ἀνδρείων ἀρχηγὸς διὰ τὴν τερπνὴν Τρωάδα      
τοῦ ἰσοθέου ῞Εκτορος πρὸς χάριν ξεκινοῦσα.
Καὶ ἄν γύρω ἀπὸ τὸν πόλεμον καὶ ἴδω τὴν πατρίδα,
τὴν ποθητὴν συμβιαν μου καὶ τὸ ὑψηλό μου δῶμα,
τὴν κεφαλήν μου ἂς κόψη ἐχθρός, ἐὰν μ’ αὐτὰ τὰ χέρια
τὸ τόξο αὐτὸ συντρίμματα δὲν κάνω, ἂν δὲν τὸ ρίξω
στὲς φλόγες, ὅτι ἀνώφελα αὐτὸ μὲ συνοδεύει».

Εδώ ο Πάνδαρος υπογράφει την καταδίκη του. Ορκίζεται πως από τούδε και στο εξής δεν πρόκειται να χρησιμοποιήσει το τόξο που του είχε δώσει ο Απόλλων. Το θεωρεί ένα άχρηστο δώρο, ένα μισητό αντικείμενο.

Μόνο και μόνο επειδή επέζησαν δύο από τους ήρωες που χτύπησε με τα βέλη του, είναι βέβαιος πως ο Απόλλων τον ξεγέλασε. Ως εκ τούτου απορρίπτει το δώρο του Απόλλωνα. Θεωρεί τον Απόλλωνα ως έναν απατεώνα θεό που δίνει άχρηστα δώρα στους θνητούς.

Ως εκ τούτου αποφασίζει να κάνει το μοιραίο λάθος: Ξεκινάει μαζί με τον Αινεία για να αναμετρηθεί με τον Διομήδη όχι χρησιμοποιώντας το τόξο του Απόλλωνα αλλά πολεμώντας με συμβατικά μέσα.

Τη σκηνή την περιγράφει έτσι ο Όμηρος:

Καὶ πρῶτος τοῦ Λυκάονος ὁ λαμπρὸς γόνος εἶπε:
«῏Ω γόνε σιδηρόκαρδε τοῦ θαυμαστοῦ Τυδέως,
τὸ γοργὸ βέλος τὸ πικρὸ δὲν σ’ ἔριξε· καὶ τώρα
μὲ τὸ κοντάρι δοκιμὴν θὰ κάμω, ἂν σ’ ἐπιτύχω».
Εἶπε καὶ τὸ μακρόσκιον κοντάρι σφενδονίζει      
καὶ τὴν ἀσπίδα τρύπησε τοῦ Διομήδη πέρα
ἡ χάλκιν’ ἄκρη κι ἔφθασε τὸν θώρακα νὰ ἐγγίξη
κι ἐφώναξεν ὁ Πάνδαρος μακρὰν νὰ τὸν ἀκούσουν:
«Εἰς τὸ λαγγόνι περαστὰ σὲ λάβωσα· καὶ ὀλίγην
ἔχεις ζωήν· καὶ καύχημα σ’ ἐμὲ ἔδωκες μεγάλο».
Καὶ ἀτρόμητος τοῦ ἀπάντησεν ὁ δυνατὸς Διομήδης:
«῎Εσφαλες, δὲν μ’ ἐπέτυχες· ἀλλὰ δὲν θὰ ἡσυχάστε,
πρὶν πέση ἀπὸ τοὺς δύο σας ὁ ἕνας καὶ χορτάσω
στὸ αἷμα τὸν ἀδάμαστον πολεμιστὴν τὸν Ἄρη».
Ρίχνει τ’ ἀκόντι· κι ἡ Ἀθηνᾶ τ’ ὁδήγησε στὴν μύτην,      
σιμὰ στὸ μάτι· καὶ ὁ σκληρὸς χαλκὸς τὰ λευκὰ δόντια
τοῦ πέρασε καὶ τοῦ ᾽κοψε τὴ γλώσσαν εἰς τὴ ρίζα,
κι ἡ χάλκιν’ ἄκρη κάτωθεν ἐφάνη ἀπ’ τὸ πηγούνι.
Πέφτει ἀπ’ τ’ ἁμάξι καὶ βροντοῦν ἐπάνω τ’ ἄρματά του
τὰ εὔμορφα καὶ ὁλόλαμπρα καὶ ἀνάμερα ἀπὸ φόβον
συρθῆκαν τὰ γοργ’ ἄλογα· κι ἐκεῖνος ἐνεκρώθη.

Αυτό ήταν το πικρό τέλος του τοξοβόλου Πάνδαρου, καλέ μου αναγνώστη, και αναλογιζόμενος την μικρή-πικρή ιστορία του μου 'ρχεται να γράψω μια μπαλάντα για τον νεαρό τοξοβόλο Πάνδαρο, ο οποίος δεν κατάλαβε -ή ίσως κατάλαβε όταν ήταν πλέον αργά- για ποιό λόγο δίνονται στους θνητούς τα δώρα των θεών.

ΟΜΗΡΙΚΕΣ ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ -15

“Τί πάλε μέσα στὰ βουνὰ μόνος γυρνᾶς, καημένε,
τοῦ τόπου ἀνήξερος; Ἐκεῖ, μὲς στοὺς βαθιοὺς κρυψῶνες,
τῆς Κίρκης, οἱ συντρόφοι σου σὰ χοῖροι εἶναι κλεισμένοι.
Ἢ μήπως ἔρχεσαι νὰ μπῆς καὶ νὰ τοὺς λευτερώσης;
Μὰ δὲ θὰ ξαναβγῆς, θαρρῶ, παρὰ κι ἐσὺ θὰ μείνης.
Ἐγὼ ὅμως θέλω ἀπὸ κακὸ νὰ σὲ γλυτώσω τέτοιο.
Νά· ἔμπα μ' ἐτοῦτο τὸ καλὸ βοτάνι στὰ παλάτια
τῆς Κίρκης, κι ἀπὸ τὴν κακὴ θὰ σὲ φυλάη τὴν ὥρα.
Ὅλες τὶς μαῦρες τέχνες της θὰ σοῦ τὶς πῶ ἐγὼ τώρα.
Χυλὸ θὰ φτιάξη, καὶ κακὸ βοτάνι θὰ τοῦ σμίξη,
μὰ τὸ καλὸ βοτάνι ποὺ σοῦ δίνω, δὲ θ' ἀφήση
νὰ πιάσουνε τὰ μάγια της· τώρ' ἂς σοῦ πῶ καὶ τ' ἄλλα.
Ἅμα ἔρθη ἡ Κίρκη μὲ μακρὺ ραβδὶ νὰ σὲ βαρέση,
ἀπ' τὸ πλευρό σου τράβα ἐσὺ τὸ κοφτερὸ σπαθί σου,
καὶ ρίξου της σὰ νὰ ζητᾶς μ' αὐτὸ νὰ τὴ σπαράξης,
Θὰ φοβηθῆ, καὶ θὰ σοῦ πῆ μαζί της νὰ πλαγιάσης.
Τότες ἐσὺ μὴν ἀρνηθῆς μὲ τὴ θεὰ νὰ σμίξης,
κι ἔτσι νὰ σὲ καλονοιαστῆ, νὰ λύση καὶ τοὺς ἄλλους.
Μὰ πρῶτα ἂς κάμη τῶν θεῶν τὸν ὅρκο τὸ μεγάλο,
πὼς δὲ θὰ βάλη ἄλλο κακὸ στὸ νοῦ της, νὰ μὴν τύχη
κι ἄμα σὲ δῆ γυμνό, ἀντρειὰ καὶ δύναμη σοῦ πάρη.”
Εἶπε, καὶ τράβηξε ἀπ' τὴ γῆς ὁ Ἀργοφονιὰς βοτάνι
καὶ δίνοντάς το μοῦ 'δειξε τὸ κάθε φυσικό του.
Ἡ ρίζα του κατάμαυρη, τὸ λούλουδο σὰ γάλα,
μῶλυ τὸ λὲν οἱ ἀθάνατοι, καὶ δὲν τὸ ξερριζώνει
ἄνθρωπος εὔκολα· οἱ θεοὶ μποροῦν ὅμως τὰ πάντα.

Ομήρου Οδύσσεια, ραψωδία κ, καλέ μου αναγνώστη.
Όπως καταλαβαίνεις, το ζουμί του όλου αποσπάσματος μοιάζει να είναι το μαγικό φυτό, το μαγικό βοτάνι,  το "μώλυ".
Το "εσθλόν φάρμακον" που λέει κι ο Όμηρος.

Ε, λοιπόν, όπως υποψιάζεσαι, καλέ μου αναγνώστη, στο πέρασμα των αιώνων πολύ μελάνι έχει χυθεί, χιλιάδες φυτά έχουν ξεριζωθεί και μελετηθεί από φαρμακολόγους, χημικούς, ομηριστές, ιατρούς, μάγους, αποκρυφιστές και λοιπούς σοβαρούς και ασόβαρους, στα πλαίσια της αναζήτησης του "εσθλού φαρμάκου" - δηλαδή του φυτού "μώλυ".

Όπου επειδή στην παγκόσμια βιβλιογραφία η λέξη "μώλυ" αναφέρεται μόνο στο συγκεκριμένο απόσπασμα της Οδύσσειας, που να πάρει η ευχή δεν ξέρουμε καν πως είναι η γενική της λέξης:
Το μώλυ του μώλυ? Ο μώλυς του μώλεως? Ξερωγώ, το μώλυ του μωλέου?
Η λέξη δεν ξαναεμφανίζεται σε καμία άλλη αξιόπιστη πηγή -πολύ δε περισσότερο το φυτό.
Ουδείς γνωρίζει τη λέξη (μόνο οι θεοί) και ουδείς γνωρίζει το φυτό (επίσης μόνο οι θεοί).

Όμως αν και ουδείς γνωρίζει, χιλιάδες ενδιαφερόμενοι το έχουν αναζητήσει μέσα στο πέρασμα των αιώνων -και βεβαίως έχουν φτάσει σε εξίσου χιλιάδες αντιφατικά συμπεράσματα.

(Μικρός κατάλογος των συμπερασμάτων τους, εδώ και για τα αγγλομαθή συντρόφια, εδώ).



Για να μη σου βάζω ιδέες λοιπόν και για να μην πάρεις τα όρη τα βουνά και τα φαράγγια αναζητώντας το "εσθλόν φάρμακον" με το κωδικό όνομα "μώλυ", να σου εξηγήσω κάτι βασικό:

Ο Όμηρος όταν θέλει να είναι συγκεκριμένος στις πληροφορίες που μας δίνει, είναι και παραείναι συγκεκριμένος (τα έχουμε ξαναπεί αυτά).
Στο συγκεκριμένο απόσπασμα επιλέγει συνειδητά να είναι μη-συγκεκριμένος, περιπλέκοντας εντελώς το πράγμα, λέγοντας "οι αθάνατοι θεοί το συγκεκριμένο φυτό το λένε μώλυ", ενώ κάλλιστα θα μπορούσε να πει κάτι σε στυλ
"οι αθάνατοι θεοί το συγκεκριμένο φυτό το λένε μώλυ
και οι θνητοί το λένε ξερωγώ μανδραγόρα ή ντατουρα ή καναβουριά"
ή κάτι τέτοιο.

Το έχει ξανακάνει σε άλλες περιπτώσεις, για παράδειγμα σχετικά με το όνομα ενός ποταμού, του ποταμού Σκάμανδρου...
"Ἡφαίστοιο μέγας ποταμὸς βαθυδίνης,
ὃν Ξάνθον καλέουσι θεοί, ἄνδρες δὲ Σκάμανδρον".
Εδώ, ο Όμηρος είναι σαφέστατος: Το ποτάμι είναι του Ηφαίστου, είναι μεγάλο και βαθύ και οι θεοί το λένε Ξάνθο, ενώ οι άνθρωποι το λένε Σκάμανδρο.
Ομήρου Ιλιάδα, ραψωδία Υ, στίχος 74.
Άμα πας στην περιοχή και το ψάξεις, θα το βρεις το ποτάμι. Κι επειδή είναι ιερό ποτάμι του Ηφαίστου, καλό είναι να ξέρεις και το όνομα με το οποίο το γνωρίζει ο Ήφαιστος just  in case που θα θελήσεις να κάνεις καμιά προσφορά ας πούμε -να συννενοηθείς με τον Ήφαιστο, ας πούμε.

Ήθελε λοιπόν ο Όμηρος να είναι συγκεκριμένος σχετικά με το ποτάμι, και παράλληλα ήθελε να μάθουμε μια λέξη από το λεξιλόγιο των θεών.

Αντίθετα, θέλησε να είναι παντελώς μη-συγκεκριμένος σχετικά με το "εσθλόν φάρμακον", ως εκ τούτου αρκείται να πει ότι το φυτό ξεριζώνεται δύσκολα από άνθρωπο, έχει μαύρη ρίζα και άσπρα λουλούδια και λέγεται "μώλυ" στη γλώσσα των θεών.

Άρμεγε λαγούς και κούρευε χελώνες δηλαδή:
Αμέτρητα είναι γύρω μας τα φυτά που θα μπορούσε να αποκαλούνται "μώλυ" από τους θεούς, κι άντε εσύ να βρεις το σωστό.
Αλλά ακόμα κι αν το βρεις, είναι εξαιρετικά απίθανο να βρεθείς ποτέ σε θέση που θα σε κάνει να διαπιστώσεις ότι όντως πρόκειται γι' αυτό το φυτό: Πόσες φορές στη ζωή σου θα βρεθείς αντιμέτωπος με μια θεά που θα σου δώσει τα μαγικά της βοτάνια κλπ κλπ ώστε εσύ να χρησιμοποιήσεις το "μώλυ" που ενδεχομένως έχεις βρει, κι έτσι να είσαι σίγουρος ότι όντως βρήκες το μώλυ και όχι ξερωγώ απλώς ένα φυτό για να φτάχνεις αρωματικά αφεψήματα τις κρύες νύχτες του χειμώνα?

Αλλά ακόμα κι έτσι, λέει πουθενά ότι το "μώλυ" είναι από μόνο του κανένα μαγικό φυτό?
Όχι.
Απλώς λέει ότι θα λειτουργήσει ως αντίδοτο στα συγκεκριμένα βοτάνια της συγκεκριμένης θεάς. Αν η θεά αλλάξει βοτάνια, τότε το "μώλυ" ίσως να μην αποτελέσει εγγύηση.

Όταν λοιπόν βρίσκεσαι μπροστά στο απόσπασμα αυτό της Οδύσσειας, δείξε φρόνηση και μη σπαζοκεφαλιάζεις για το μώλυ.

Απλώς ακολούθησε πιστά την άλλη οδηγία του Ομήρου... Εκείνη την οδηγία που έχει σκεπαστεί κάτω από τα κλαδιά του "μώλυ", δηλαδή την σαφή (απολύτως σαφή) οδηγία που λέει πως:


μὴν ἀρνηθῆς μὲ τὴ θεὰ νὰ σμίξης,
...
Μὰ πρῶτα ἂς κάμη τῶν θεῶν τὸν ὅρκο τὸ μεγάλο,
πὼς δὲ θὰ βάλη ἄλλο κακὸ στὸ νοῦ της, νὰ μὴν τύχη
κι ἄμα σὲ δῆ γυμνό, ἀντρειὰ καὶ δύναμη σοῦ πάρη.

Σαφής είναι η οδηγία. Σαφής και -δεδομένου ότι ζούμε σε έναν κόσμο πλήρη θεών- είναι και χρήσιμη οδηγία. Μην κοιτάς που είναι κρυμμένη κάτω από τις φυλλωσιές του μώλυ. 

Στο στρατό, το φαινόμενο λέγεται παραλλαγή.

Είπαμε, ο Όμηρος είναι πάντοτε σαφής. Κάθε φορά που φαίνεται ασαφής, ψάχνε λίγο κάτω από την ασάφεια και θα βρεις φανερότατη τη σαφήνεια.
Εν προκειμένω, η σαφήνεια δεν αφορά το φυτό, αλλά τη λεβεντιά σου.
Τη δυνατότητά σου δηλαδή, να τραγουδάς αγέρωχος:

ΟΜΗΡΙΚΕΣ ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ -14

Ἄνδρα μοι ἔννεπε, Μοῦσα, πολύτροπον, ὃς μάλα πολλὰ
πλάγχθη, ἐπεὶ Τροίης ἱερὸν πτολίεθρον ἔπερσε·
πολλῶν δ’ ἀνθρώπων ἴδεν ἄστεα καὶ νόον ἔγνω...

Οι τρεις πρώτοι και πασίγνωστοι στίχοι της Οδύσσειας. Το μπάσιμο της Οδύσσειας.

Απαραίτητες σημειώσεις επί των λεπτομερειών:

α) Που βρίσκεται ο νους σύμφωνα με τον Όμηρο?
Βρίσκεται στο κεφάλι όπως πιστεύουμε σήμερα?
Μπα... Για παράδειγμα,
"νόος ἐν στήθεσσι" λέει στην Οδύσσεια ρ:366 -και όχι μόνο σε αυτό το στίχο.

Ενώ ο Ησίοδος στη Θεογονία του, μιλώντας για τον Έρωτα, τον παρουσιάζει έτσι:

Ἔρος, ὃς κάλλιστος ἐν ἀθανάτοισι θεοῖσι,  
λυσιμελής, πάντων δὲ θεῶν πάντων τ᾽ ἀνθρώπων
δάμναται ἐν στήθεσσι νόον καὶ ἐπίφρονα βουλήν

Στα στήθη λοιπόν ο νους και όχι στο κεφάλι. Έτσι το έβλεπαν το ζήτημα οι παλαιοί. Ως εκ τούτου, όταν ποιητής λέει πως ο Οδυσσέας "νόον έγνω", μιλάει για έναν νου που βρίσκεται στα στήθη και όχι στον εγκέφαλο (ή γενικά μέσα στο κεφάλι). Για έναν νου που έχει μεγάλη σχέση με την καρδιά, με τη γενναιότητα και με το θάρρος -και γενικώς με την αρετή, βέβαια.
Ίσως γι΄αυτό η θεά της φρόνησης και της σοφίας είναι μια μαχητική έως πολεμική θεότητα: η Αθηνά.

Οι διανοούμενοι με μια κούπα τσάϊ καθισμένοι στοχαστικά δίπλα στο τζάκι, είναι φαινόμενο μεταγενέστερο και σαφώς εγκεφαλικότερο -επομένως άσχετο με το θέμα μας.

β) Πτολίεθρον αφενός, άστεα αφ' ετέρου.

Η λέξη "πτολίεθρον" είναι ένα ποιητικό υποκοριστικό της λέξης "πόλις" ("πτόλις").
Όμως μην τα κάνουμε όλα ίσωμα: Δεν ταυτίζονται το "άστυ" και η "πόλις".

Διότι μην κοιτάς που σήμερα λέμε "το κλεινόν άστυ" και εννοούμε γενικώς "η ένδοξη Αθήνα", όπου στις μέρες μας ίσως να περιλαμβάνει και ολόκληρο το λεκανοπέδιο Αττικής...
Να ξέρεις ότι αυθαιρετούμε όταν το λέμε αυτό. Άλλο πράμα είναι το άστυ.
(Το άστυ, πληθυντικός "τα άστεα").

Εκείνος ο πανέξυπνος άνθρωπος που λεγόταν Ευστάθιος και ήταν μητροπολίτης Θεσσαλονίκης,  σχολιάζοντας ένα στίχο της Ιλιάδας ("φράζεο νῦν ὅππως κε πόλιν καὶ ἄστυ σαώσῃς" -Ιλιάδα Ρ:144) παίρνει την ευκαιρία προκειμένου να διασώσει ως τις μέρες μας την πληροφορία ότι:

«οι παλαιοί φασι πόλιν μεν την πολιτείαν, άστυ δε το τείχος».

Το άστυ δηλαδή είναι το κάστρο, η οχυρωμένη καρδιά της πόλης.
Το κέντρο της πόλης, θα λέγαμε.
Εκεί όπου λογικά φυλάσσεται ό,τι πιο πολύτιμο σε μια πόλη.
Στην Αθήνα ας πούμε, το άστυ είναι η Ακρόπολη και τα στενά πέριξ.
Και γύρω από το άστυ απλώνεται η πόλις, ο τόπος των Αθηνών.
Άλλωστε κάπως έτσι ήταν το στήσιμο των πόλεων της ομηρικής εποχής: Κάστρο και γύρω του η πόλις.

γ) Είναι οφθαλμοφανής η αναγκαστική αλλαγή στάσης του ήρωα: Αρχικά το "ιερόν πτολίεθρον της Τροίης" το "έπερσεν" (από ένα ρήμα του στυλ "πέρθω-κυριεύω").
Αλλά αμέσως μετά ("επεί") άρχισε η ταλαιπωρία του.
Στη διάρκειά της όμως, τα "ανθρώπων άστεα" δεν τα "έπερσεν" (δεν ήταν σε θέση να το κάνει, άλλωστε) αλλά απλώς τα "ίδεν" -τα είδε αλλά και τα γνώρισε.
Πως τα γνώρισε δηλαδή?
Τα γνώρισε όχι ως άστεα-ντουβάρια αλλά ως "ανθρώπων άστεα".
Ή τουλάχιστον, από κάποια στιγμή και μετά αναγκάστηκε να τα δει ως "ανθρώπων άστεα".
Αντιλαμβάνεσαι τη διαφορά?
Το "ιερόν πτολίεθρον" είναι απρόσωπο: Το ιερόν πτολίεθρον της Τροίας.
Ενώ τα άστεα είναι "άστεα ανθρώπων". Όχι το άστυ της Τροίας ή της Αθήνας ή της Καλαμάτας, αλλά το άστυ των Αθηναίων ή των Τρώων ή των Καλαματιανών -μη σου πω ακόμα πιο προσωπικά: το άστυ του Συντ και του Γιώργου και του Μήτσου.
Ανθρώπων άστεα.

δ) Μετά είναι η ασάφεια της φράσης "και νόον έγνω".
Τίνος τον νόον έγνω?
Τον νου των άλλων? Τον νου τον δικό του? Ή τον νου γενικώς?
Ο ποιητής το αφήνει αδιευκρίνιστο προφανώς για να τονίσει πως δεν υπάρχει και τόσο μεγάλη διαφορά: Ο νους είναι νους.
Είδαμε παραπάνω την άποψη του Ησίοδου, για παράδειγμα: Ο έρωτας, λέει, επηρεάζει με τον ίδιο τρόπο το νου στα στήθη των θεών και με τον ίδιο τρόπο το νου στα στήθη των ανθρώπων.

Μεγάλη υπόθεση το "νουν γνώναι": Σε κάνει να θες να επιστρέψεις στην πατρίδα σου εφόσον μετά απ' αυτό τα έχεις δει όλα.

Λούτσιο Ντάλα, Itaca.

ΟΜΗΡΙΚΕΣ ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ -13

Πρώτη Δεκεμβρίου σήμερα και καλό μήνα να έχουμε, και λέω με αφορμή την ευχή "καλό μήνα" να περάσω κατευθείαν στο ψητό γυρνώντας το νου πίσω, στους αρχαίους ημών προγόνους και στους μήνες των αρχαίων ημών προγόνων.

Μια από τις πιο ενδιαφέρουσες ρουτίνες που συνέβαιναν στην αρχαία Ελλάδα ήταν  η εξής:
Οι αρχαίοι ημών πρόγονοι, ως γνωστόν, είχαν σεληνιακούς μήνες. Ο μήνας άρχιζε με τη νέα σελήνη.
Εξ ου και η λέξη "μήνας" προκύπτει από τη λέξη "μήνη", η οποία λέξη "μήνη", η οποία εν πολλοίς σημαίνει απλώς "σελήνη", και ιδιαίτερα "σελήνη τις πρώτες και τις τελευταίες μέρες του σεληνιακού κύκλου", όπου η σελήνη φαίνεται ως "μηνίσκος".
Εξ ου και ο σωζόμενος ορφικός ύμνος προς τη Σελήνη θα μπορούσε να ονομαστεί και ύμνος προς τη Μήνη εφόσον ξεκινά κάπως έτσι:

Κλῦθι, θεὰ βασίλεια, φαεσφόρε, δῖα Σελήνη,

ταυρόκερως Μήνη, νυκτιδρόμε, ἠεροφοῖτι,

ἐννυχία, δαιδοῦχε, κόρη, εὐάστερε, Μήνη,

αὐξομένη καὶ λειπομένη, θῆλύς τε καὶ ἄρσην,

αὐγάστειρα, φίλιππε, χρόνου μῆτερ...

Ωραία. 

Η επιστήμη έχει αποφανθεί οριστικά πως: Μια έκλειψη ηλίου μπορεί να συμβεί μόνο κατά τη διάρκεια της νέας σελήνης (και αντίστροφα: μια έκλειψη σελήνης μπορεί να συμβεί μόνο κατά τη διάρκεια της πανσελήνου).
Ωραία.
Επομένως, στην αρχαία Ελλάδα, οι εκλείψεις ηλίου συνέβαιναν αποκλειστικά και μόνο την πρώτη ημέρα κάθε μήνα, εφόσον η πρώτη ημέρα κάθε μήνα συνέπιπτε με τη νέα σελήνη.
"Εύχομαι να έχουμε έναν ευτυχισμένο μήνα" έλεγε ο ένας,
"Πλάκα μας κάνεις? Εδώ χάθηκε ο ήλιος!" απαντούσε ο άλλος.
Ωραία.
Επομένως, εφόσον η πρωτομηνιά κάθε μήνα συνέπιπτε με τη νέα σελήνη, ευνόητο είναι πως και η πρωτοχρονιά κάθε χρόνου, αναποφεύκτως και αναποδράστως, συνέπιπτε κι αυτή με τη νέα σελήνη.
Και, εφόσον μια έκλειψη ηλίου μπορούσε να συμβεί μόνο την πρωτομηνιά κάποιου μήνα, ευνόητο είναι πως θα υπήρχαν πρωτοχρονιές κατά τις οποίες το έτος ξεκίναγε την πορεία του με μια εντυπωσιακή έκλειψη ηλίου.
"Ευτυχές το νέον έτος" έλεγε ο ένας,
"Μαύρο το βλέπω... Ακόμα κι ο ήλιος χάθηκε" απαντούσε ο άλλος.
Ωραία.
Το πότε ξεκινούσε το νέο έτος στην αρχαία Ελλάδα, παίζεται. Κι αυτό συμβαίνει επειδή η αρχαία Ελλάδα δεν ήταν κάτι ενιαίο. Σε άλλες πόλεις ξεκινούσε με τη νέα σελήνη που συνέβαινε μετά το θερινό ηλιοστάσιο, αλλού με τη νέα σελήνη που συνέβαινε μετά την εαρινή ισημερία, αλλού άρχιζε με τη νέα σελήνη μετά την φθινοπωρινή ισημερία, αλλού άρχιζε με τη νέα σελήνη μετά το χειμερινό ηλιοστάσιο.
Ωραία.
Ειδικά σε αυτή την τελευταία περίπτωση, θα υπήρχαν μερικές σπάνιες φορές όπου θα συνέβαινε το εξής αξιοπρόσεκτο: Ούτως ή άλλως η μέρα του χειμερινού ηλιοστασίου είναι η μικρότερη μέρα -και η μεγαλύτερη νύχτα- του χρόνου. Φαντάσου λοιπόν να συμβαίνει νέα σελήνη και έκλειψη ηλίου ακριβώς εκείνη τη μέρα -και μάλιστα τα ξημερώματα εκείνης της μέρας... Μιλάμε, ο χρόνος θα μπαίνει εντυπωσιακά: Θα περιμένουν να ξημερώσει προκειμένου να γιορτάσουν την πρωτοχρονιά και δε θα λέει να ξημερώσει! Τρομακτικό, ε?

Αλλά ας γυρίσουμε στα δικά μας τα ομηρικά.

Σε κάθε μεγάλο ποιητικό έργο (κι αν δεν είναι τα ομηρικά έπη ΜΕΓΑΛΑ ποιητικά έργα, τι να λέμε...),  υπάρχουν οι πρωταγωνιστές (ο Οδυσσέας για παράδειγμα) αλλά υπάρχουν και οι κομπάρσοι: οι χαρακτήρες που έχουν απλώς ένα μικρό ρολάκι μέσα στο έπος.
Όμως, όσο μικρός κι αν είναι ο ρόλος τους, ΠΑΝΤΟΤΕ η παρουσία τους εξυπηρετεί κάποιο σκοπό.

Εν προκειμένω, στην Οδύσσεια υπάρχει ένας κομπάρσος που λέγεται Θεοκλύμενος.
Ο Όμηρος μας τον συστήνει εκθέτοντάς μας αναλυτικά τη γενεαλογία του στη ραψωδία ο:220-280 περίπου, δηλ. ο Όμηρος αφιερώνει 60 ολόκληρους στίχους στο να μας εκθέσει τη γενεαλογία του.
Κύριος σκοπός της τόσο μακροσκελούς παρουσίασης της γενεαλογίας του Θεοκλύμενου, είναι το να πειστούμε ότι ο Θεοκλύμενος ήταν μάντης από γένος που κατείχε το μαντικό χάρισμα: Απόγονος του Μελάμποδα και του Αμφιάραου ήταν. Δεν ήταν παίξε-γέλασε. Ήταν μάντης από γένος μάντεων.

Κι επειδή ήταν καταδιωγμένος, προσπέφτει στον Τηλέμαχο εκλιπαρώντας τον να πάνε μαζί στην Ιθάκη. Έτσι κι έγινε: Ο Τηλέμαχος τον πήρε μαζί του στην Ιθάκη.
Ωραία.
Και σε τι εξυπηρετεί τον Όμηρο η παρουσία του Θεοκλύμενου στην Ιθάκη?
Εδώ είναι το μεγαλείο του κομπάρσου:

Ο Θεοκλύμενος, ο μάντης, πάει στην Ιθάκη ουσιαστικά για να πει τα εξής λόγια προς τους μνηστήρες:

ἆ δειλοί, τί κακὸν τόδε πάσχετε; νυκτὶ μὲν ὑμέων

εἰλύαται κεφαλαί τε πρόσωπά τε νέρθε τε γοῦνα.

οἰμωγὴ δὲ δέδηε, δεδάκρυνται δὲ παρειαί,

αἵματι δ᾽ ἐρράδαται τοῖχοι καλαί τε μεσόδμαι·

εἰδώλων δὲ πλέον πρόθυρον, πλείη δὲ καὶ αὐλή,        

ἱεμένων Ἔρεβόσδε ὑπὸ ζόφον· ἠέλιος δὲ

οὐρανοῦ ἐξαπόλωλε, κακὴ δ᾽ ἐπιδέδρομεν ἀχλύς.

που σε απλά ελληνικά σημαίνει: 

Άχ, τι μεγάλο, ω δύστυχοι, κακό μαθές σάς βρίσκει.

Νύχτα σάς ζώνει κεφαλή και πρόσωπο και γόνα·

άναψ' ο θρήνος, βρέχουνται τα μάγουλα με δάκρυα,

κι οι τοίχοι μ' αίμα βρέχουνται και τα ώρια μεσοδόκια·

γέμισαν πρόθυρα κι αυλές με ίσκιους νεκρών που τρέχουν

μέσα στα σκότη, στο Έρεβος· και χάθηκε στα ουράνια

ο ήλιος και γύρω απλώθηκε στον κόσμο μαύρη αντάρα.

Άνθρωποι σοβαρότεροι από εμένα, υποψιάζονται σοβαρά -σε βαθμό βεβαιότητας- ότι με τα λόγια αυτά ο Θεοκλύμενος προαναγγέλλει μια έκλειψη ηλίου. 

Αυτός είναι ουσιαστικά ο ρόλος του: μικρός και ζουμερός. Επιστρατεύεται η μαντική του ιδιότητα (προφανώς ελλείψει έγκυρων αστρονόμων εκείνη την εποχή) προκειμένου να προαναγγελθεί -κι έτσι να υπογραμμιστεί- η επερχόμενη έκλειψη ηλίου. 

Αμέσως μόλις πει αυτά τα λόγια ο Θεοκλύμενος αποσύρεται, προκειμένου να υπογραμμιστεί ΚΑΙ με αυτό τον τρόπο ότι ο ρόλος του στο έπος ήταν συγκεκριμένος και ολοκληρώθηκε. 

Ωραία. 

Και με ποιόν τρόπο περιγράφει την έκλειψη ο Όμηρος? 

Υποψιάζομαι πως την περιγράφει με τους εξής στίχους: 

καί νύ κ᾽ ὀδυρομένοισι φάνη ῥοδοδάκτυλος Ἠώς,

εἰ μὴ ἄρ᾽ ἄλλ᾽ ἐνόησε θεὰ γλαυκῶπις Ἀθήνη.

νύκτα μὲν ἐν περάτῃ δολιχὴν σχέθεν, Ἠῶ δ᾽ αὖτε

ῥύσατ᾽ ἐπ᾽ Ὠκεανῷ χρυσόθρονον, οὐδ᾽ ἔα ἵππους

ζεύγνυσθ᾽ ὠκύποδας, φάος ἀνθρώποισι φέροντας,   

Λάμπον καὶ Φαέθονθ᾽, οἵ τ᾽ Ἠῶ πῶλοι ἄγουσι.

που σε απλά ελληνικά πάει να πει:

 κι η ροδοδάχτυλη αυγή θα τους έβρισκε να κλαίνε

αν δεν σκεφτόταν κάτι άλλο η γλαυκώπις Αθηνά: 

Κράτησε (σχέθεν) την ούτως ή άλλως μεγάλη (δολιχήν) νύχτα,

απαγορεύοντάς της να βυθιστεί στα πέρατα του κόσμου (εν περάτη)

(η νύχτα βυθίζεται και η μέρα ανατέλλει, οκέϋ?)

όπως και τη χρυσόθρονη αυγή (Ηώ) την κράτησε μακρυά στον Ωκεανό

και δεν της επέτρεψε να ζέψει τα γοργοπόδαρα άλογά της

τον Λάμπρο και τον Φωτεινό, τα δύο άλογα 

που ανεβάζουν στην ανατολή την Ηώ φέρνοντας φως στον κόσμο. 

Κάπως έτσι έγιναν τα πράγματα εκείνη τη νύχτα, καλέ μου αναγνώστη. 

Τώρα βέβαια εσύ δικαιούσαι να μου πεις ότι ο Όμηρος δεν ξέρει την τύφλα του εφόσον πιστεύει πως την Ηώ-Αυγή τη φέρνουν στον κόσμο δύο άλογα... Ως εκ τούτου, σιγά μη μιλάει για έκλειψη. Σε βλέπω να μονολογείς ότι "για άλογα μιλάει, είναι προφανές". 

Ε, δεν θα προσπαθήσω να σε πείσω, άλλωστε για ποιό λόγο να σε πείσω? Σάματις έχεις άδικο στο ότι η επιστήμη εκείνη την εποχή δεν ήταν και πολύ προχωρημένη? 

Ενώ αντίθετα, σήμερα, σε γενικές γραμμές, με τα τεχνικά μέσα και τη γνώση που έχουμε στη διάθεσή μας, μπορούμε να υπολογίσουμε ποιές εκλείψεις έχουν γίνει στο παρελθόν, πράγμα που αποδεικνύει πως η επιστήμη έχει προχωρήσει επί των ημερών μας. Και είμαι βέβαιος πως όλη αυτή η γνώση δεν θα πάει χαμένη. 

ΟΜΗΡΙΚΕΣ ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ -12

Στην Οδύσσεια, μεταξύ άλλων, η ομηρική αφήγηση αρπάζει την ευκαιρία για να υπογραμμίσει μια όχι και τόσο ασήμαντη ιδιότητα των σκύλων. Να υπογραμμίσει δηλαδή το γεγονός ότι οι σκύλοι αντιλαμβάνονται την πραγματικότητα των όντων, σε αντίθεση με τους ανθρώπους οι οποίοι απλώς αντιλαμβάνονται μόνο την επιφανειακή στρώση της πραγματικότητας των όντων. 

Ο Οδυσσέας επιστρέφει στην Ιθάκη παριστάνοντας κάποιον τυχαίο ταλαιπωρημένο άγνωστο ξένο. Η θεά Αθηνά τον έχει αγγίξει με ένα ραβδάκι -ό,τι κι αν σημαίνει αυτό- και τον έχει κάνει να δείχνει καραφλός και γερασμένος. Ως συνέπεια αυτού του γεγονότος, κανείς δεν τον αναγνωρίζει. Ούτε η ίδια του η γυναίκα, η Πηνελόπη, ούτε η δούλα που τον μεγάλωσε, η Ευρύκλεια, ούτε ο γιός του, ούτε οι υπόλοιποι στην Ιθάκη. Όλοι τον θεωρούν έναν άγνωστο. Και, για να υπογραμμίσει τη μαύρη τους την τύφλα, ο Όμηρος βάζει μερικούς απ' αυτούς να φτάνουν ένα βήμα πριν να τον αναγνωρίσουν, αλλά τελικά να μην τον αναγνωρίζουν. 

Στο τ:380, η Ευρύκλεια του λέει: 

πολλοὶ δὴ ξεῖνοι ταλαπείριοι ἐνθάδ᾽ ἵκοντο,

ἀλλ᾽ οὔ πώ τινά φημι ἐοικότα ὧδε ἰδέσθαι                 

ὡς σὺ δέμας φωνήν τε πόδας τ᾽ Ὀδυσῆϊ ἔοικας

που πα να πει 

πολλοί ταλαίπωροι ξένοι ήρθαν εδώ, 

αλλά δεν είδα άλλον που να μοιάζει τόσο πολύ στον Οδυσσέα όσο εσύ

που του μοιάζεις τόσο πολύ και στο σουλούπι και στη φωνή και στα πόδια. 

Βλέπει την ομοιότητα, όμως δεν μπορεί να εννοήσει την ταυτοπροσωπία. Η λογική επεξεργασία των δεδομένων την κάνει να είναι βέβαιη πως ο Οδυσσέας δεν πρόκειται να επιστρέψει. Ως εκ τούτου, δεν θα ήμασταν υπερβολικοί αν πούμε ότι η λογική επεξεργασία των δεδομένων την κάνει να απομακρύνεται από την αλήθεια. 

Ώσπου πλένει τα πόδια του Οδυσσέα και ξαφνικά... 

αὐτίκα ἔγνω οὐλήν, τήν ποτέ μιν σῦς ἤλασε λευκῷ ὀδόντι

ήτοι

αμέσως γνώρισε την ουλή που κάποτε του είχε κάνει ένας αγριόχοιρος με το άσπρο δόντι του

(τ:393)

Παίρνει χαμπάρι λοιπόν ο Οδυσσέας ότι μόνο αν δουν οι άνθρωποι την ουλή στο πόδι του θα τον αναγνωρίσουν, και στο φ:217-219 δείχνει την ουλή αυτή στους πιστούς του βοσκούς προκειμένου να τους πείσει ότι είναι όντως ο Οδυσσέας: 

καὶ σῆμα ἀριφραδὲς ἄλλο τι δείξω,

ὄφρα μ᾽ ἐῢ γνῶτον πιστωθῆτόν τ᾽ ἐνὶ θυμῷ,

οὐλήν, τήν ποτέ με σῦς ἤλασε λευκῷ ὀδόντι

δηλαδή

θα σας δείξω κι ένα άλλο σημάδι που τα λέει όλα:

για να με γνωρίσετε και να βεβαιωθείτε:

την ουλή που κάποτε μου είχε κάνει ένας αγριόχοιρος με το άσπρο δόντι του

Σε αντίθεση με τους ανθρώπους που αναγνωρίζουν μονάχα τα εξωτερικά χαρακτηριστικά, υπάρχουν οι σκύλοι, οι οποίοι αναγνωρίζουν κάτι άλλο, συνολικότερο. 

Ξέρουμε το όνομα ενός τέτοιου σκύλου: Λεγόταν Άργος. Τον συναντάμε στην ρ' ραψωδία, και ο Όμηρος του αφιερώνει σχεδόν 40 στίχους, τους στίχους 290-330 περίπου.

σκυλί που κοίτουνταν, τ' αυτιά και το κεφάλι ορθώνει,

ο Άργος, που ο αντρόψυχος Δυσσέας τον είχε θρέψει,

όμως δεν τόνε χάρηκε, γιατ' είχε φύγει εκείνος

στη Τροία τότες την ιερή· σ' άλλους καιρούς οι νέοι

τον παίρνανε, να κυνηγούν λαγούς, ζαρκάδια, γίδια.

Τώρα, π' ο αφέντης έλειπε, τον άφηναν πεσμένο

στην σωριασμένη την κοπριά βοδιών και μουλαριώνε,

που ομπρός στη θύρα απλώνονταν, κι οι παραγιοί αποκείθε

την σήκωναν και κόπριζαν τους κήπους του Οδυσσέα.

Απάνω αυτού κοιτότανε τσιμπουριασμένος ο Άργος.

Και τώρα, άμα μυρίστηκε σιμά τον Οδυσσέα,

γοργοσαλεύει την ουρά, τ' αυτιά του κατεβάζει,

μα πιο κοντά του αφέντη του δεν μπόρειε να ζυγώση.

(...)

Όμως τον Άργο θάνατος μαύρος κι αχνός τον πήρε,

σαν είδε τον αφέντη του, στα είκοσι χρόνια απάνω.

Νομίζω πως είναι εντυπωσιακή η αντίθεση να μη σε αναγνωρίζουν οι αγαπημένοι σου άνθρωποι -παρ' όλο που αναγνωρίζουν πως μοιάζεις με τον εαυτό σου- και να σε αναγνωρίζει ο σκύλος σου, ο οποίος μάλιστα είναι σε τόσο μεγάλη ηλικία, γερασμένος και με το ένα πόδι στον τάφο... 

Διότι είπαμε, οι άνθρωποι περνάνε τα δεδομένα από επεξεργασία και αποκλείουν έτσι μερικές πιθανότητες -πράγμα που συχνά τους οδηγεί σε λάθος πορίσματα. Ενώ οι σκύλοι που δεν το πολυσκέφτονται και δεν το ψειρίζουν το θέμα, φτάνουν πιο εύκολα στο σωστό συμπέρασμα.

Ένα άλλο είδος τέτοιου λανθασμένου ανθρώπινου πορίσματος μας διδάσκει ο Όμηρος στους στίχους  155-165 της π' ραψωδίας. Ο Οδυσσέας είναι στο χοιροστάσιο και συνομιλεί με το γιό του, τον Τηλέμαχο και με τον χοιροβοσκό Εύμαιο. Τόσο ο Εύμαιος όσο και ο Τηλέμαχος έχουν μαύρα μεσάνυχτα σχετικά με το ποιός είναι ο ταλαίπωρος άνθρωπος με τον οποίο συνομιλούν. Κάποια στιγμή ο χοιροβοσκός Εύμαιος φεύγει. Και τότε...

οὐδ᾽ ἄρ᾽ Ἀθήνην 

λῆθεν ἀπὸ σταθμοῖο κιὼν Εὔμαιος ὑφορβός,

ἀλλ᾽ ἥ γε σχεδὸν ἦλθε· δέμας δ᾽ ἤϊκτο γυναικὶ

καλῇ τε μεγάλῃ τε καὶ ἀγλαὰ ἔργα ἰδυίῃ.

στῆ δὲ κατ᾽ ἀντίθυρον κλισίης Ὀδυσῆϊ φανεῖσα·

οὐδ᾽ ἄρα Τηλέμαχος ἴδεν ἀντίον οὐδ᾽ ἐνόησεν,         

οὐ γὰρ πω πάντεσσι θεοὶ φαίνονται ἐναργεῖς,

ἀλλ᾽ Ὀδυσεύς τε κύνες τε ἴδον, καί ῥ᾽ οὐχ ὑλάοντο

κνυζηθμῷ δ᾽ ἑτέρωσε διὰ σταθμοῖο φόβηθεν.

δηλαδή 

Της Αθηνάς δεν ξέφυγεν ο πηγαιμός του ως τόσο,

μόνε κατέβη η θέαινα, πήρε μορφή γυναίκας

ώριας και μεγαλόκορμης, σ' έργα λαμπρά τεχνίτρας,

έξω απ' τη θύρα στάθηκε, και φάνη του Οδυσσέα.

Δεν ένιωσε ο Τηλέμαχος ούτε είδε την Παλλάδα 

(σσ. επειδή αυτός κοιτούσε από την άλλη πλευρά -"ίδεν αντίον"),

γιατί οι θεοί δεν φαίνονται καθάρια στον καθένα·

μα ο Δυσσέας την γνώρισε και τα σκυλιά την είδαν,

και δίχως γαύγισμα έφυγαν βογγώντας μες στα βάθια

της στάνης.

Ως εκ τούτου ο Όμηρος μοιάζει να θέτει ζήτημα ολοκληρωτικής αχρηστίας των ανθρώπων και της αντιληπτικής τους ικανότητας: Σου λέει, οι άνθρωποι δεν είναι σε θέση  ούτε να αναγνωρίζουν ανθρώπους ούτε να αντιληφθούν την παρουσία των θεών. Κι αυτό συμβαίνει επειδή τα περνάνε από λογικό φίλτρο τα δεδομένα -κι είναι πολύ περήφανοι γι' αυτή τους την ικανότητα- αλλά παραδόξως αυτή η μεγάλη τους ικανότητα τους κάνει να μην αντιλαμβάνονται ούτε ανθρώπους ούτε θεούς. 

Όμως, θα ήμασταν άδικοι αν το γενικεύαμε. Άλλωστε ο ίδιος ο Όμηρος, ακριβώς με τις λέξεις που ακολουθούν το αμέσως προηγούμενο απόσπασμα που διαβάσαμε, δηλώνει με σαφήνεια ότι υπάρχουν και εξαιρέσεις ανθρώπων, όταν μας λέει πως...

ἡ δ᾽ ἄρ᾽ ἐπ᾽ ὀφρύσι νεῦσε· νόησε δὲ δῖος Ὀδυσσεύς

δηλαδή 

η (Αθηνά) έκανε νεύμα με τα φρύδια της και εννόησε το νεύμα ο θεϊκός Οδυσσέας

Κατόπιν των ανωτέρω, μπορούμε να είμαστε σίγουροι πως καλή κι ωραία η αντιληπτική μας ικανότητα, όμως αν θέλουμε να είμαστε σίγουροι ότι τα αντιλαμβανόμαστε όλα, καλό θα ήταν να έχουμε μαζί μας είτε τον Οδυσσέα είτε κανένα σκύλο. 

Κι επειδή ο Οδυσσέας δεν ζει πια, καλού κακού ας έχουμε σκύλο: είναι ο μόνος αρμόδιος να μας πληροφορήσει αν συνομιλούμε με έναν μεταμφιεσμένο φίλο μας αλλά και αν τυχόν υπάρχει κανένας θεός ή καμιά θεά στην αυλή μας... 

Διότι αν είναι να περιμένουμε από τις δικές μας αντιληπτικές ικανότητες, δεν τα βλέπω καλά τα πράγματα -και δεν το λέω εγώ, ο Όμηρος το λέει...

ΟΜΗΡΙΚΕΣ ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ -11

Μια από τις προηγούμενες σημειώσεις (εκείνη σχετικά με τον Ηρακλή στον Άδη) γράφτηκε απλά για να γίνει γέφυρα προς την παρούσα σημείωση.

Είμαστε στη φ ραψωδία της Οδύσσειας, στη σκηνή όπου η Πηνελόπη ανοίγει το θησαυροφυλάκιο του  Οδυσσέα προκειμένου να βγάλει έξω το τόξο του.
Αρπάζει την ευκαιρία ο Όμηρος, προκειμένου να μας πει 5-6 πράγματα σχετικά με την ιστορία του τόξου:


ἔνθα δὲ τόξον κεῖτο παλίντονον ἠδὲ φαρέτρη
ἰοδόκος, πολλοὶ δ᾽ ἔνεσαν στονόεντες ὀϊστοί,
δῶρα τά οἱ ξεῖνος Λακεδαίμονι δῶκε τυχήσας
Ἴφιτος Εὐρυτίδης, ἐπιείκελος ἀθανάτοισι.
τὼ δ᾽ ἐν Μεσσήνῃ ξυμβλήτην ἀλλήλοιϊν                      
οἴκῳ ἐν Ὀρτιλόχοιο δαΐφρονος. ἦ τοι Ὀδυσσεὺς
ἦλθε μετὰ χρεῖος, τό ῥά οἱ πᾶς δῆμος ὄφελλε·
μῆλα γὰρ ἐξ Ἰθάκης Μεσσήνιοι ἄνδρες ἄειραν
νηυσὶ πολυκλήϊσι τριηκόσι᾽ ἠδὲ νομῆας.
τῶν ἕνεκ᾽ ἐξεσίην πολλὴν ὁδὸν ἦλθεν Ὀδυσσεὺς      
παιδνὸς ἐών· πρὸ γὰρ ἧκε πατὴρ ἄλλοι τε γέροντες.
Ἴφιτος αὖθ᾽ ἵππους διζήμενος, αἵ οἱ ὄλοντο
δώδεκα θήλειαι, ὑπὸ δ᾽ ἡμίονοι ταλαεργοί·
αἳ δή οἱ καὶ ἔπειτα φόνος καὶ μοῖρα γένοντο,
ἐπεὶ δὴ Διὸς υἱὸν ἀφίκετο καρτερόθυμον,                    
φῶθ᾽ Ἡρακλῆα, μεγάλων ἐπιίστορα ἔργων,
ὅς μιν ξεῖνον ἐόντα κατέκτανεν ᾧ ἐνὶ οἴκῳ,
σχέτλιος, οὐδὲ θεῶν ὄπιν ᾐδέσατ᾽ οὐδὲ τράπεζαν,
τὴν ἥν οἱ παρέθηκεν· ἔπειτα δὲ πέφνε καὶ αὐτόν,
ἵππους δ᾽ αὐτὸς ἔχε κρατερώνυχας ἐν μεγάροισι.    
τὰς ἐρέων Ὀδυσῆϊ συνήντετο, δῶκε δὲ τόξον,
τὸ πρὶν μέν ῥ᾽ ἐφόρει μέγας Εὔρυτος, αὐτὰρ ὁ παιδὶ
κάλλιπ᾽ ἀποθνῄσκων ἐν δώμασιν ὑψηλοῖσι.
τῷ δ᾽ Ὀδυσεὺς ξίφος ὀξὺ καὶ ἄλκιμον ἔγχος ἔδωκεν,
ἀρχὴν ξεινοσύνης προσκηδέος· οὐδὲ τραπέζῃ            
γνώτην ἀλλήλων· πρὶν γὰρ Διὸς υἱὸς ἔπεφνεν
Ἴφιτον Εὐρυτίδην, ἐπιείκελον ἀθανάτοισιν,
ὅς οἱ τόξον ἔδωκε.

Πάμε να το δούμε σε απλά ελληνικά της εποχής μας, σε μετάφραση Εφταλιώτη:


Είχε και πισοτέντωτο δοξάρι και φαρέτρα,
που μέσα της ήταν πολλές στεναχτερές σαγίτες.
Από τη Λακεδαίμονα τά 'χε ο Δυσσέας φερμένα,
του ομοιόθεου του Ίφιτου, γόνου του Ευρύτου δώρα.
Στου Ορσίλοχου ανταμώθηκαν του αντρείου στη Μεσσήνη,
σαν πήγε ο Οδυσσέας εκεί για χρέος που όλ' η χώρα
του χρώσταγε· τι πρόβατα τρακόσα από το Θιάκι
με τους βοσκούς αρπάξανε και φύγαν Μεσσηνίτες
με πλεούμενα πολύσκαρμα· και μακρινό ταξίδι
πήγε ο Δυσσέας ζητώντας τα, μικρός πολύ κι αν ήταν
τι ο κύρης του τον έστειλε και του Θιακιού οι γερόντοι.
Και πάλε ο Ίφιτος εκεί φοράδες δώδεκα ήρθε
να βρη χαμένες, που γερά βυζάνανε μουλάρια·
αυτές δα που του γίνανε χάρος και μαύρη μοίρα,
κατόπι, στον αντρειόψυχο του Δία το γιό σαν ήρθε,
τον Ηρακλή, το γνωριστή κάθε έργου φημισμένου,
που ο άνομος στο σπίτι του τον έσφαξε, αν και ξένο,
και μήτε θεό δε ντράπηκε, και μήτε το τραπέζι
που τότες του παράθεσε· μόνε κι εκείνον σφάζει,
και τις βαριόνυχες κρατάει φοράδες στο παλάτι.
Αυτές ζητώντας ο Ίφιτος, τον Οδυσσέα ανταμώνει,
και το δοξάρι τού 'δωσε, που ο Εύρυτος ο μέγας
κρατούσε μιά φορά, μα πριν πεθάνη τό 'χε αφήσει
του γιού του στα παλάτια του. Και τότε ο Οδυσσέας
τού 'δωκε κοφτερό σπαθί και δυνατό κοντάρι,
αρχή φιλίας γκαρδιακής· μα οι δυό δε γνωριστήκαν
και σε τραπέζι, γιατί ο γιός του Διός είχε σκοτώσει
τον Ίφιτο το θεόμοιαστο, που τού 'δωκε το τόξο.

Ο Ίφιτος ήταν ένας από τους Αργοναύτες. Ήταν δηλαδή ένα από τα επώνυμα πρόσωπα της γενιάς του -όπως και ο Ηρακλής, άλλωστε.
Οι Αργοναύτες ήταν μια γενιά μεγαλύτεροι από τους ήρωες του τρωικού πολέμου.

Εν προκειμένω, ο Οδυσσέας κάνει αυτό το ταξίδι σε νεαρή ηλικία ("παιδνὸς ἐών", δηλαδή όντας πιτσιρικάς), σταλμένος από τον πατέρα του και τους άλλους διοικούντες την Ιθάκη.
Εκεί στη Μεσσήνη που πήγε ο Οδυσσέας, συνάντησε τον Ίφιτο ο οποίος, όπως είπαμε, ήταν Αργοναύτης -επομένως ήταν καμιά εικοσαριά-τριάντα χρόνια μεγαλύτερος από τον Οδυσσέα.
Οι δύο τους αντάλλαξαν δώρα: Ο Ίφιτος έδωσε στον Οδυσσέα το τόξο, ο Οδυσσέας έδωσε στον Ίφιτο ένα σπαθί κι ένα κοντάρι.

Αυτή η ανταλλαγή των δώρων εκείνη την εποχή σηματοδοτούσε την "ἀρχὴν", δηλαδή το ξεκίνημα, της  "ξεινοσύνης".
Η "ξεινοσύνη" αυτή που λέει ο Όμηρος, θέλει πολλή κουβέντα για να κατανοηθεί, ωστόσο μιας και δεν είναι το θέμα μας εγώ θα περιοριστώ στη φράση που λέει ο Πανδίων σε ένα σχετικό του κείμενο, πως η ξεινοσύνη "καλύτερα κατανοείται με τον όρο τελετουργική φιλία".

Ωστόσο, ενώ ξεκίνησε η ¨ξεινοσύνη" Ίφιτου και Οδυσσέα, δεν πρόλαβε να επισφραγιστεί με το δέον τραπέζωμα του ενός από τον άλλο -και βέβαια με όλες τις σπονδές και τα λοιπά που ταιριάζουν σε τέτοιες περιπτώσεις- επειδή οι δύο τους έπρεπε να χωρίσουν: Ο Ίφιτος έπρεπε να πάει στο σπίτι του Ηρακλή, επειδή ο Ηρακλής, κλεφτρόνι ων, είχε κλέψει κάτι φοράδες και κάτι μουλάρια που ανήκαν στον Ίφιτο. Τώρα που είχε φανερωθεί πως ο Ηρακλής ήταν κοινός κλέφτης, όφειλε να επιστρέψει στον Ίφιτο τα κλεμμένα. Ήταν υποχρεωμένος να τα επιστρέψει.

Για ποιό λόγο ήταν υποχρεωμένος να τα επιστρέψει?
Μα, επειδή τόσο ο Ίφιτος όσο και ο Ηρακλής, ήταν Αργοναύτες. Είχαν πάρει και οι δύο μέρος στην Αργοναυτική εκστρατεία, επομένως τους συνέδεε και αυτούς "ξεινοσύνη". Ο ένας όφειλε να βοηθά τον άλλο, κι αν καμιά φορά γινόταν καμιά στραβή κατά λάθος, ο φταίχτης έπρεπε να επανορθώνει το λάθος του και ο άλλος όφειλε να μην παρα-θυμώνει. Αυτό σήμαινε -μεταξύ άλλων- η "ξεινοσύνη".

Σε αυτή την ξεινοσύνη βασιζόταν ολόκληρος ο ελληνόφωνος κόσμος εκείνης της εποχής. Η ξεινοσύνη εθεωρείτο θεϊκός νόμος κι όποιος τον παραβίαζε ήταν σίχαμα για τους ανθρώπους και έβρισκε το μπελά του απ' τους θεούς.

Ε, αυτό που μας λέει λοιπόν ο Όμηρος, είναι το εξής:
Ο Ηρακλής έγραψε στα παπάρια του την ξεινοσύνη για την οποία είχε δώσει όρκους ενώπιον των θεών, εμμέσως έγραψε δηλαδή στα παπάρια του και τους θεούς και τους νόμους των ανθρώπων και των θεών, και γι' αυτό ο Όμηρος πέρα απ' το ότι τον περιγράφει ως συνειδητό κλέφτη και δολοφόνο, τον χαρακτηρίζει "σχέτλιο".

Η λέξη "σχέτλιος" είναι μια όμορφη λέξη με (κυρίως) άσχημη έννοια. Τόσο άσχημη, που υπάρχει μια φήμη πως ο Όμηρος όποτε τη χρησιμοποιεί τη βάζει μόνο στην αρχή του στίχου, προκειμένου να φορτίσει τον στίχο.
Η λέξη "σχέτλιος" εκφράζει βέβαια και έννοιες όπως "ανυποχώρητος" ή "καρτερικός", κυρίως όμως εκφράζει έννοιες όπως "άσπλαχνος, άγριος, αποτρόπαιος, ανελέητος, ανόσιος, ασεβής, ελεεινός, άνομος", κι είναι μ' αυτές τις τελευταίες έννοιες που τη χρησιμοποιεί ο Όμηρος προκειμένου να περιγράψει τον Ηρακλή.

Ω ναι, είναι σαφές πως ο Όμηρος ναι μεν θεωρεί δυνατό και γενναίο και Διογενή τον Ηρακλή, ωστόσο τον θεωρεί εξίσου αλογοκλέφτη, ανόσιο και ασεβή.

Και, όσο και να το παλέψει κάποιος μες το μυαλό του, είναι προφανές ότι για τον Όμηρο (και κατά προέκταση για τους Έλληνες της εποχής του Ομήρου) ο Ηρακλής ήταν απλά ένας "σχέτλιος", ένας "ανόσιος αγριάνθρωπος" που όλοι τον απέφευγαν και που αποκλείεται να είχε φτάσει στη θέωση: Κάτι τέτοιοι δεν φτάνουν στη θέωση ακόμα κι αν γυρίσει ο κόσμος ανάποδα.

Βέβαια, όπως όλοι ξέρουμε, λίγο καιρό μετά από την εποχή του Ομήρου τα πράγματα άλλαξαν και οι Ηρακλειδείς πήραν το πάνω χέρι. Και από τη στιγμή που αφενός η ιστορία γράφεται από τους νικητές ενώ αφετέρου η μυθολογία κινείται έξω από την ανθρώπινη ιστορία στο χώρο των συμβόλων και της αλληγορίας, με το πέρασμα του χρόνου ο Ηρακλής έπαψε να είναι "σχέτλιος" και παραβάτης της "ξείνων θέμιδας" και ανέβηκε στον Όλυμπο -έστω και κατά το ήμισυ (όπως είδαμε στους στίχους που κάποιος λάτρης του Ηρακλέους πρόσθεσε στην Οδύσσεια).

Με αποτέλεσμα, εμείς οι νεώτεροι να τιμούμε τον μυθολογικό Ηρακλή (και δικαίως: τόσα και τόσα καλά χαρακτηριστικά του αποδίδουμε) και να γράφονται ακόμα και επί των ημερών μας για τον Ηρακλή όμορφες δημιουργίες σαν την παρακάτω, που απ' όσο ξέρω είναι ολοκαίνουργια και πολύ μου αρέσει:

ΟΜΗΡΙΚΕΣ ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ -10

Το ζήτημα δεν θέλει και πολύ μυαλό, αλλά καλό είναι να τα διευκρινίζουμε αυτά.

Η Ιλιάδα έχει να κάνει με τον τρωικό πόλεμο, όμως η Ιλιάδα δεν ισχυρίζεται πως ο τρωικός πόλεμος έγινε μόνο και μόνο για μια γυναίκα -την Ελένη.

Ιλιάδα, ραψωδία Η, στίχοι 360-365.
Ο Πάρις μιλάει σε κάποια συνέλευση των Τρώων. Η συνέλευση έχει σκοπό να τον πείσει να δώσει πίσω τα κλεμμένα -μαζί με μια αποζημίωση για ψυχική οδύνη- και να τελειώσει ο πόλεμος. Ο Πάρις τους ακούει, και εκνευρισμένος λέει:

αὐτὰρ ἐγὼ Τρώεσσι μεθ᾽ ἱπποδάμοις ἀγορεύσω·
ἀντικρὺ δ᾽ ἀπόφημι γυναῖκα μὲν οὐκ ἀποδώσω·
κτήματα δ᾽ ὅσσ᾽ ἀγόμην ἐξ Ἄργεος ἡμέτερον δῶ
πάντ᾽ ἐθέλω δόμεναι καὶ οἴκοθεν ἄλλ᾽ ἐπιθεῖναι.

που σε απλά ελληνικά σημαίνει

Τώρα στους Τρώες τους αλογάρηδες εγώ θα πω τι θέλω:
Δε δίνω πίσω τη γυναίκα μου, το διαλαλώ μπρος σ᾿ όλους'
όμως το βιος που απ᾿ το Άργος έφερα στο σπιτικό μου,
ακέριο το δίνω πίσω, κι από πάνωθε δικά μου κι άλλα ακόμα.

Οι στίχοι αυτοί, η δήλωση αυτή του Πάρι, δείχνουν το αναμενόμενο δηλαδή:
Ναι, ο Πάρις είχε κλέψει την Ελένη, αλλά πέρα από την Ελένη είχε πλιατσικολογήσει κάμποσα "κτήματα" από το Άργος. Τους είχε ρημάξει στο πλιάτσικο τους ανθρώπους στην Ελλάδα.
Ως εκ τούτου, οι Αχαιοί δεν οργάνωσαν πανελλήνια εκστρατεία προκειμένου να καταστρέψουν την Τροία... απλώς και μόνο για τα μάτια μιας γυναίκας. Ο κύριος σκοπός τους ήταν να καταστρέψουν την Τροία επειδή η Τροία ήταν το ορμητήριο των πλατσικολόγων του Πάρι (που το όνομά του σημαίνει "αυτός που κάνει πλιάτσικο", "αυτός που παίρνει").

Αυτά λέει ο Όμηρος.

Τώρα βέβαια, όποιος θέλει, υποτιμά την Ιλιάδα και το ρίχνει στην ελληνική ποπ των σίξτις:

Σώτια Τσώτου, Τόνης Βαβάτσικος, Τέρης Χρυσός,

"Η Ωραία Ελένη" 

ΟΜΗΡΙΚΕΣ ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ -9

Αφιέρωμα στην εμπειρική θεολογία

Θα άξιζε τον κόπο να κάνει κάποιος μερικές σκέψεις σχετικά με την Καλυψώ.

εἰρωτᾷς μ' ἐλθόντα θεὰ θεόν

της λέει ο Ερμής, που σημαίνει

εσύ η θεά, ρωτάς εμένα το θεό για ποιό λόγο ήρθα

Από αυτό, γίνεται σαφές πως για τον Όμηρο η Καλυψώ είναι θεά. 

Κατά την άποψη του Ομήρου, η Καλυψώ είναι τόσο θεά, όσο θεός είναι ο Ερμής. 

Για να δώσει κύρος ο Όμηρος σε αυτή του την άποψη, βάζει την παραπάνω φράση να βγαίνει από το στόμα του ίδιου του Ερμή.

Και, πίστεψέ με καλέ μου αναγνώστη, ο Όμηρος ξέρει τι κάνει όταν μας ειδοποιεί πως υπάρχει κάπου μια θεά που λέγεται Καλυψώ.


καὶ γὰρ ἐμοὶ νόος ἐστὶν ἐναίσιμος, οὐδέ μοι αὐτῇ   
θυμὸς ἐνὶ στήθεσσι σιδήρεος, ἀλλ' ἐλεήμων
είναι μια φράση που ο Όμηρος βάζει στο στόμα της θεάς Καλυψούς -δηλαδή για να το δούμε νεοελληνιστί τη βάζει να λέει:
ο νους μου έχει καλή θέληση, και μέσα μου δεν έχω 
σιδερένια καρδιά, αλλά μια καρδιά γεμάτη έλεος


Και είπαμε, ο Όμηρος ξέρει τι λέει όταν μας ειδοποιεί πως κάπου υπάρχει μια θεά που λέγεται Καλυψώ και που είναι γεμάτη έλεος.

Βέβαια ο Οδυσσέας είχε τον προσωπικό του καημό: Την επιστροφή στην Ιθάκη.

Παρά τα όσα λέει ο Όμηρος, στη Λούτσα οι λάτρεις της Καλυψούς 

έχουν άλλη άποψη για την οδό της Ιθάκης

Όντας μέσα σ' αυτό τον καημό του ο Οδυσσέας, δεν είχε και πολλή όρεξη να καθήσει να το θεολογήσει το πράγμα. Γι' αυτόν η Καλυψώ ήταν απλώς η "Ἄτλαντος θυγάτηρ, δολόεσσα Καλυψώ", δηλαδή η κόρη του Άτλαντα, η γεμάτη δολιότητες Καλυψώ. 
Όμως, και ο ίδιος ο Οδυσσέας που είδε κι έπαθε για να ξεφύγει από την αγάπη της Καλυψούς κι από την επιθυμία της να τον κάνει αθάνατο, δεν παραλείπει να χαρακτηρίσει την Καλυψώ με τον χαρακτηρισμό "δεινή θεός", χαρακτηρισμό που ο Όμηρος χρησιμοποιεί για την ίδια τη θεά Αθηνά -"δεινή θεός" κι αυτή την ώρα που καθοδηγεί τον Οδυσσέα. 

Είπαμε, ο Όμηρος κάτι θέλει να μας πει όταν χρησιμοποιεί τον ίδιο χαρακτηρισμό τόσο για τη θεά Καλυψώ όσο και για τη θεά Αθηνά. 

Υποθέτω πως ο ορφικός ύμνος που επονομάζεται "Ευχή προς Μουσαίον", μπορεί να θεωρηθεί ως μια ωραία πολυσυλλεκτική επίκληση θεοτήτων. Παρελαύνουν γνωστές και άγνωστες θεότητες -μερικές ίσως και να μην τις έχεις ξανακούσει καλέ μου αναγνώστη, όπως η Πίστις για παράδειγμα ή οι Βροντές. Ωστόσο, λάμπει διά της απουσίας της η Καλυψώ. 

Συμπεραίνω λοιπόν πως δεν είναι τωρινό ως φαινόμενο η έλλειψη απόδοσης τιμών προς την "δεινή θεόν" Καλυψώ -έλλειψη που από καιρό έχω εντοπίσει στους πολυθεϊστικούς κύκλους που συχνάζω ενίοτε. Όχι, η έλλειψη απόδοσης τιμών προς την ελεήμονα θεά Καλυψώ μοιάζει να έχει μακρές ρίζες μέσα στο χρόνο. 

Καλυψώ εκ του ρήματος "καλύπτω", και για να εννοήσουμε τη διαφορά του "καλύπτω" από το "κρύπτω" και από άλλα παρόμοια, θα πρέπει να φέρουμε στο νου μας το σχήμα που έχει η παράγωγη λέξη του "καλύπτω", η λέξη "καλύβη". Η καλύβα δηλαδή.
Όταν καλύπτω δηλαδή, δεν μπαίνω μπροστά αλλά μπαίνω από πάνω, σκεπάζω ας πούμε. 

Ωστόσο γιατί ο Όμηρος λέει τη θεά "Καλυψώ" και όχι "Καλυπτώ", ας πούμε? 
Μακάρι να 'ξερα, βέβαια, μακάρι να μπορούσα να μπω στο μυαλό του. 
Υποψιάζομαι όμως ότι κάνει ένα λογοπαίγνιο με το "ύπτω" (όπως λέμε "ύπτιος") και με το "υψώ" (όπως λέμε "υψηλός"). 
Ξέρεις, οι δύο δυνατότητες που έχεις: να ζήσεις μια ζωή ύπτια ή να ζήσεις μια ζωή στα ύψη. 
Μπορεί να κάνω και λάθος, βέβαια. 


Πάντως ο Όμηρος βάζοντας την Καλυψώ να μένει σε ένα απομονωμένο νησί, αφήνει να αιωρείται αδιευκρίνιστο το ερώτημα αν η Καλυψώ απλώς καλύπτει ή μήπως και η ίδια καλύπτεται. Αν απλώς δίνει κάλυψη σε εκείνους που την έχουν ανάγκη ή μήπως και η ίδια έχει στη φύση της την κάλυψη.

Υπό αυτή την έννοια, δεδομένου πως οι θεοί δεν πεθαίνουν και δεδομένου πως τα ονόματα των θεών δεν είναι σαν τα ονόματα των ανθρώπων τυχαία ονόματα, δε λέγεται ο ένας θεός Μπάμπης επειδή έτσι τον δήλωσαν στο ληξιαρχείο ούτε λέγεται η άλλη θεά Πουλχερία επειδή έτσι τη βάφτισαν, όχι, τα ονόματα των θεών τα χρησιμοποιούμε μόνο επειδή είναι δηλωτικά των ιδιοτήτων τους, δεδομένου αυτού λοιπόν, ίσως η Καλυψώ -πιστή στην ιδιότητα που φανερώνει το όνομά της- υπάρχει ακόμα και σήμερα [με τον ίδιο "εναίσιμο νου" (εναίσιμο λέω, όχι ενέσιμο) και με τον ίδιο "ελεήμονα θυμό" στα στήθη της] και καλυμμένη κάτω από άλλο όνομα βρίσκεται σε κάποιο νησί ή τριγυρνά καλυμμένη ανάμεσά μας χωρίς να την αναγνωρίζουμε, παρέχοντας όποτε χρειάζεται κάλυψη σε αυτούς που την έχουν ανάγκη. 

Και αν το πράγμα είναι έτσι, ίσως της αξίζει κι αυτής της "δεινής θεού" κάποια απόδοση τιμής...

ΟΜΗΡΙΚΕΣ ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ -8

Ἠὼς δ᾽ ἐκ λεχέων παρ᾽ ἀγαυοῦ Τιθωνοῖο
ὤρνυθ᾽, ἵν᾽ ἀθανάτοισι φόως φέροι ἠδὲ βροτοῖσιν

που πα να πει

Απ' του λεβέντη Τιθωνού την αγκαλιά η Αυγή
σηκώθηκε για να φέρει φως σε αθάνατους και θνητούς.

Πρόκειται για τους δύο πρώτους στίχους από την πέμπτη ραψωδία της Οδύσσειας.
Κάθε άλλο παρά τυχαία είναι η αναφορά στον μύθο της Ηούς (της Αυγής, δηλαδή) και του Τιθωνού.
Τον όμορφο και διδακτικό αυτόν μύθο, τον περιγράφει με όμορφο λακωνικό τρόπο η wikipedia, επομένως για λόγους συντομίας θα τον αντιγράψω από εκεί:

Ο Τιθωνός κατά την ελληνική μυθολογία ήταν γιος του βασιλιά της Τροίας Λαομέδοντα και της Στρυμούς· τον αγάπησε η Ηώς και οι θεοί του χάρισαν την αθανασία αλλά όχι και την αιώνια νεότητα. (...) Ο Τιθωνός λοιπόν έφθασε σε έσχατο γήρας, κι έτσι η Ηώς, που ως θεά ήταν και αθάνατη και αιώνια στην ίδια ηλικία, δεν μπορούσε πια να τον βλέπει. Τότε οι θεοί τον λυπήθηκαν και τον μεταμόρφωσαν σε ένα ζαρωμένο έντομο που απλώς μιλά ακατάπαυστα, ανίκανο για νεανική δράση: το έντομο αυτό είναι ο τζίτζικας ή σύμφωνα με άλλες ιστορίες, η ακρίδα.

Στην πέμπτη ραψωδία της Οδύσσειας, ο Οδυσσέας βρίσκεται στο νησί της Καλυψούς, η οποία είναι θεά -τόσο θεά όσο η Ηώς - Αυγή. Ο ίδιος ο Οδυσσέας, είναι τόσο λεβέντης όσο λεβέντης ήταν ο Τιθωνός.
Στην εξέλιξη της πέμπτης ραψωδίας θα μάθουμε πως η  Καλυψώ λοιπόν, θέλει να κρατήσει τον Οδυσσέα στο νησί της, να του χαρίσει την αθανασία και να τον έχει για άντρα-εραστή της -και στις ελεύθερες ώρες του να τον στέλνει να της κόβει ξύλα, πιθανότατα, διότι αν ο Οδυσσέας δεχτεί την προσφορά της θα είναι αθάνατος, οκέϋ, αλλά θεός ΔΕΝ θα είναι. Θα είναι ο εραστής και ο άνδρας για τις βαριές δουλειές.
Αναπόφευκτα ο Οδυσσέας κάποια στιγμή θα γεράσει, θα ασπρίσουν τα μαλλιά του και θα γεμίσει ρυτίδες, ούτε θα του σηκώνεται ούτε θα μπορεί να κόψει ξύλα, ως εκ τούτου η Καλυψώ -που ως θεά είναι μονίμως προσκολλημένη στην ομορφιά και τη μακαριότητα- θα τον έχει στο φτύσιμο.
Όπως ακριβώς η Ηώς έφτασε να έχει στο φτύσιμο τον Τιθωνό.

Θέλοντας να μας κάνει να έχουμε αγωνία σχετικά με το αν θα δεχτεί ο Οδυσσέας να γίνει αθάνατος, (πράγμα που εμμέσως σημαίνει "αν θα δεχτεί ο Οδυσσέας να δει τη ζωή του να βαδίζει με μαθηματική ακρίβεια προς την απόλυτη ξεφτίλα"), ο Όμηρος σκαρφίζεται το εξής ποιητικό τέχνασμα:
Βάζει τον μύθο της Ηούς και του Τιθωνού να βρίσκεται σε ένα πρώιμο στάδιο της εξέλιξής του: Ο Τιθωνός είναι ακόμα νέος, λεβέντης κι ένδοξος, και η Ηώς ακόμα είναι τρελλά ερωτευμένη μαζί του.
Όμως οι αναγνώστες-ακροατές της Οδύσσειας, ξέρουν την τελική κατάληξη της σχέσης της Ηούς και του Τιθωνού, ως εκ τούτου τους μπαίνουν ψύλλοι στ' αυτιά: Θα την πατήσει και ο λεβέντης Οδυσσέας όπως την πάτησε ο λεβέντης Τιθωνός?

Υποψιάζομαι πως ο Όμηρος κάθε άλλο παρά προέτρεπε τους ανθρώπους στο κυνήγι της αθανασίας. "Ζήσε ηρωικά, πέθανε ηρωικά, κι άσε την αθανασία να την έχουν εκείνοι που τους ανήκει". Αυτή μοιάζει να είναι η προτροπή του Ομήρου.

Σε αντίθεση με το πνεύμα των ημερών μας, θα μπορούσαμε να πούμε, όπου ο άλλος θα έδινε και τη ζωή του προκειμένου να εξασφαλίσει την αθανασία, που λέει ο λόγος.

(Σχετικό ανάγνωσμα: "Ομηρικός Ύμνος εις Αφροδίτην, στ. 218-240).

ΟΜΗΡΙΚΕΣ ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ -7

Μα ποιό στην ευχή είναι αυτό το νησί της Καλυψούς βρε καλέ μου αναγνώστη?
Μην είναι η Γαύδος?
Μην είναι η Μάλτα?
Μην είναι οι Λειψοί?
Μην είναι οι Αζόρες?
Μην είναι το νησάκι Ceuta στο Γιβραλτάρ?

Όρεξη να 'χεις καλέ μου αναγνώστη και θα διαπιστώσεις ότι πολλά νησάκια διεκδικούν την τιμή να είναι το νησάκι της Καλυψούς.
Το θέμα είναι τι έχει να μας πει ο Όμηρος επ' αυτού.
Επειδή, όπως είδαμε σε προηγούμενη σημείωση, όταν ο Όμηρος έχει κέφια σκαρώνει κάτι χάρτες τόσο μα τόσο σαφείς, που έχουν ως αποτέλεσμα να μπερδεύονται οι αναγνώστες από την πολλή σαφήνεια.

Πάρε για παράδειγμα τι σκηνή σκαρώνει ο Όμηρος στην αρχή της ε' ραψωδίας της Οδύσσειας προκειμένου να τοποθετήσει στον χάρτη το νησί της Καλυψούς: Βάζει τον Δία να είναι στον Όλυμπο και να δίνει εντολή στον Ερμή -ο οποίος είναι επίσης στον Όλυμπο- να πετάξει ως το νησί της Καλυψούς για να της πει να αφήσει ελεύθερο τον Οδυσσέα.

Ξεκινάει λοιπόν ο Ερμής με αφετηρία τον Όλυμπο και....

"... απ' την Πιερία σαν πέρασε χύθηκε απ' τον αιθέρα στο πέλαγο
και πήγαινε στο κύμα σαν τον γλάρο
που μες του αστείρευτου γιαλού τους αφρισμένους κόρφους
ψάρια ζητά και τα πυκνά φτερά του βρέχει η άρμη.
Έτσι όμοιος πήγαινε ο Ερμής στα κύματα τα πλήθια.
Σαν έφτασε στο απόμακρο νησί βγήκε έξω τότε
απ' το γαλάζιο πέλαγο και στη στεριά τραβούσε..." (Οδύσσεια ε: 50-56)

Τι λέει μέχρι εδώ ο ποιητής?
Λέει ότι ο Ερμής έφυγε από τον Όλυμπο πετώντας, αλλά όχι πετώντας προς τα δυτικά -προς την Κοζάνη, ας πούμε- ούτε προς τα βόρεια -προς τα Σκόπια ας πούμε- ούτε προς τα νοτιοδυτικά -προς την Καρδίτσα ας πούμε. Όχι. Λέει με σαφήνεια πως ο Ερμής πέταξε προς τη θάλασσα. Προς το Αιγαίο. Ανατολικά-νοτιοανατολικά δηλαδή.
Και δεν αρκείται σε αυτή τη γενική κατεύθυνση, αλλά μας λέει και κάτι άλλο: Ότι ο Ερμής πετούσε όπως πετάει ο γλάρος, δηλαδή όχι πολύ ψηλά αλλά σχεδόν αγγίζοντας το κύμα.
Σε τι είναι χρήσιμη αυτή η πληροφορία?
Απλά: Μας πληροφορεί ότι ο Ερμής δεν πέταξε πάνω από τη Λήμνο, ας πούμε, ούτε πέταξε πάνω από οποιαδήποτε στεριά ή από οποιοδήποτε άλλο νησί. Πέταξε μόνο πάνω από θάλασσα.

Αυτό το τελευταίο, το ότι ο Ερμής στη συγκεκριμένη διαδρομή δεν πέταξε πάνω από μεγάλο νησί ή κομμάτι στεριάς, ο Όμηρος το τονίζει και παρακάτω, βάζοντας τον Ερμή να λέει:

"Μ' έστειλε εδώ του Κρόνου ο γιος χωρίς να θέλω να 'ρθω.
Ποιός τόση πικροθάλασσα που τελειωμό δεν έχει
θα την περνούσε αυτόθελα? Μήτε έχει καν στο δρόμο
ανθρώπων πόλεις που σφαχτά και διαλεχτές θυσίες
πολλές προσφέρουν στους θεούς..."  (Οδύσσεια ε' 100-104)

Προσέχεις τι λέει?
Λέει πρώτα απ' όλα ότι έκανε το συγκεκριμένο ταξίδι χωρίς να το θέλει ο ίδιος. Το θεωρεί καταναγκασμό και αγγαρεία, επειδή η διαδρομή δεν περιλαμβάνει κάτι αξιοθέατο ή ευχάριστο για τον ίδιο. Γιατί το λέει αυτό?
Το λέει για να τονίσει ότι η διαδρομή του ήταν δυσάρεστη, επομένως την έκανε θέλοντας να ξεμπερδεύει μια ώρα αρχύτερα. Ακολούθησε, δηλαδή, το συντομότερο δρομολόγιο. Όταν μια διαδρομή είναι απαίσια, τότε δεν έχεις καμιά όρεξη να κάνεις παρεκκλίσεις και άσκοπες βόλτες.
Αυτό λέει.

Επομένως, η διαδρομή που ακολούθησε ήταν η συντομότερη δυνατή -μια ευθεία. Μια ευθεία που ξεκινάει από τον Όλυμπο, μπαίνει στο Αιγαίο και αφού διασχίσει πολλή θάλασσα και μόνο θάλασσα, καταλήγει στο νησί της Καλυψούς.

Παίρνεις λοιπόν έναν χάρτη της Μεσογείου και σχεδιάζεις πιθανά δρομολόγια.
Ε, δε θα σου πάρει πολύ για να καταλάβεις ότι -φευ- το νησί της καλυψούς δεν θα μπορούσε να είναι ούτε η Μάλτα, ούτε ένα νησάκι στο Γιβραλτάρ, ούτε η μυστήρια Γαύδος, ούτε οι Αζόρες και δεν ξέρω και για τους Λειψούς πως το βλέπεις αλλά ίσως κι αυτό να είναι χλωμό.

Λυπάμαι που χαλάω το αρχαιοπρεπώς τουριστικό όνομα των εν λόγω νησιών, αλλά, δυστυχώς, έχει αυτές τις παρενέργειες η μελέτη των ομηρικών επών...

ΟΜΗΡΙΚΕΣ ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ -6

Ἑρμῆς δὲ ψυχὰς Κυλλήνιος ἐξεκαλεῖτο
ἀνδρῶν μνηστήρων: ἔχε δὲ ῥάβδον μετὰ χερσὶν
καλὴν χρυσείην, τῇ τ᾿ ἀνδρῶν ὄμματα θέλγει
ὧν ἐθέλει, τοὺς δ᾿ αὖτε καὶ ὑπνώοντας ἐγείρει:
τῇ ῥ᾿ ἄγε κινήσας, ταὶ δὲ τρίζουσαι ἕποντο.
ὡς δ᾿ ὅτε νυκτερίδες μυχῷ ἄντρου θεσπεσίοιο
τρίζουσαι ποτέονται, ἐπεί κέ τις ἀποπέσῃσιν
ὁρμαθοῦ ἐκ πέτρης, ἀνά τ᾿ ἀλλήλῃσιν ἔχονται,
ὣς αἱ τετριγυῖαι ἅμ᾿ ἤϊσαν: ἦρχε δ᾿ ἄρα σφιν
Ἑρμείας ἀκάκητα κατ᾿ εὐρώεντα κέλευθα.
πὰρ δ᾿ ἴσαν Ὠκεανοῦ τε ῥοὰς καὶ Λευκάδα πέτρην,
ἠδὲ παρ᾿ Ἠελίοιο πύλας καὶ δῆμον ὀνείρων
ἤϊσαν: αἶψα δ᾿ ἵκοντο κατ᾿ ἀσφοδελὸν λειμῶνα,
ἔνθα τε ναίουσι ψυχαί, εἴδωλα καμόντων.

δηλαδή σα να λέμε

Ωστόσο τις ψυχές των πέρφανων μνηστήρων ο κυλλήνιος
Ερμής απ᾿ το παλάτι εφώναζε, και το ραβδί του εκράτει
στα χέρια το χρυσό, το πάγκαλο, που των θνητών τα μάτια
γητεύει, σε όσους θέλει κλειώντας τα, κι άλλους ξυπνά απ᾿ τον ύπνο.
Μ᾿ αυτό τις λάλησε, κι ακλούθηξαν τσιρίζοντας εκείνες.
Οι νυχτερίδες πως σε απέραντη, βαθιά σπηλιά πετώντας
τσιρίζουν, όταν συναλλήλως τους σε μια αρμαθιά κρατιόνταν
όλες μαζί απ᾿ το βράχο κι έτυχε να πέσει κάτω η μια τους΄
όμοια τσιρίζοντας κατέβαιναν κι αυτές᾿ μπροστά τραβούσε
ο πονηρός Ερμής, να φτάσουνε στις μούχλιες στράτες κάτω.
Μπροστά απ᾿ του Ωκεανού τα ρέματα κι από τον Άσπρο Βράχο
κι άπο τις πόρτες του Ήλιου διάβηκαν, μετά κι απ᾿ των Ονείρων
τη γη, και φτάσαν δίχως άργητα στο ασφοδελό λιβάδι,
κει πέρα που οι ψυχές πορεύουνται, των πεθαμένων οι ίσκιοι.

Πρόκειται για το ξεκίνημα της ω ραψωδίας της Οδύσσειας, καλέ μου αναγνώστη.
Ποιά είναι η υπόθεση?

Ο Οδυσσέας έχει εξοντώσει τους μνηστήρες, οπότε είναι σειρά του ψυχοπομπού Ερμή να πάρει τις ψυχές των μνηστήρων και να τις μεταφέρει στον κάτω κόσμο, στον Άδη. Έτσι πίστευαν οι αρχαίοι πρόγονοι, ότι μόλις κάποιος πέθαινε, ο Ερμής έπαιρνε την ψυχή του και την πήγαινε στην είσοδο του Άδη. Εξ ου και "Ερμής ψυχοπομπός". 

Για τους Έλληνες της εποχής του Ομήρου, τα πράγματα ήταν απλά: Οι ψυχές πήγαιναν εκεί πέρα προς τον Αχέροντα. Εκεί ήταν η κεντρική είσοδος για τον κάτω κόσμο: Στον Αχέροντα. Εκεί επρόκειτο να πάει τις ψυχές ο Ερμής. 

Ο Όμηρος είναι σαφής, σαφέστατος, στην περιγραφή της διαδρομής που ακολούθησε ο Ερμής με τις ψυχές των μνηστήρων:

Ξεκινάνε από την Ιθάκη, διασχίζουν λίγη θάλασσα (Ωκεανού ροές), πετάνε πάνω από τη Λευκάδα Πέτρα (η οποία πολύ απλά είναι η σημερινή νότια Λευκάδα), μετά περνάνε από τις πύλες του ήλιου (κοιτάμε και κάνα χάρτη, ε?) στη συνέχεια από τον "δήμο ονείρων" (όπου οφείλει να μας φέρει στο νου τις λέξεις "δήμος απείρων" του 776 στίχου από το Ω της Ιλιάδας) και τσουπ!... ταχύτατα ("αίψα") φτάνουν στον ασφοδελό λειμώνα, εκεί που είναι η κατάληξη της διαδρομής που κάνουν οι ψυχές των πεθαμένων: Στην κεντρική είσοδο του κάτω κόσμου. Στάση Αχέρων. Κύριοι, φτάσατε. 

Σημειώνουμε πως όλο το ταξίδι γίνεται "αίψα" ("αίψα" από το ρήμα "άπτω-άψω", κάτι σαν αυτό που λέμε σήμερα "στο άψε-σβήσε", δηλαδή), με λίγα λόγια πως ακολουθήθηκε το πιο σύντομο δρομολόγιο -το οποίο, ως γνωστόν, είναι η ευθεία.

Με λίγα λόγια, ούτε χάρτη να μας έδινε ο παππούς.

Από και και πέρα, στην πορεία των αιώνων υπήρξαν διάφοροι που πήγαν να το ξεψειρίσουν το ζήτημα προκειμένου να φτάσουν μέσω Γουατεμάλας στο χιλιοειπωμένα γοητευτικό συμπέρασμα πως "καθετί που λέγεται οφείλει να αποτελεί αλληγορία κάποιου άλλου" κλπ κλπ  φτάνοντας σε αν μη τι άλλο γοητευτικά συμπεράσματα, που όμως δεν ξέρω πόση επαφή έχουν με την περιγραφή του παππού Ομήρου.

Να, ας πούμε, κάνε κλικ εδώ για να πληροφορηθείς ότι κατά τη γνώμη του παππού Πρόκλου (ο οποίος Πρόκλος επαναλαμβάνω για πολλοστή φορά εδώ μέσα ότι γεννήθηκε το 410 μετά Χριστόν στην Κωνσταντινούπολη, οπότε φαντάζεσαι πόσο νερό είχε κυλήσει στ' αυλάκι), τα πράγματα σχετικά με την τοποθεσία των "πυλών του Ήλιου" και τον "δήμο Ονείρων" έχουν κάπως έτσι:

«Και όχι μόνο αυτό, αλλά η ποίηση του Ομήρου επιπλέον εξυμνεί τις Πύλες του Ηλίου και τον Δήμο Ονείρων, ονομάζοντας Πύλες Ηλίου τα δύο τροπικά ζώδια, Αιγόκερω και Καρκίνο, και Δήμο Ονείρων, όπως λέει εκείνος, τον Γαλαξία. Και ο Πυθαγόρας άλλωστε ονομάζει με τρόπο μυστηριακό Αδη τον Γαλαξία και Τόπο Ψυχών, επειδή εκεί συνωθούνται οι Ψυχές»

Πιασ' τ' αυγό και κούρεψ' το δηλαδή, καλέ μου αναγνώστη. Είναι προφανές ότι ήδη από την εποχή του Πρόκλου οι αναγνώστες του Ομήρου είχαν χωριστεί σε δύο στρατόπεδα: Σε αυτούς που διάβαζαν για να μάθουν τι είχε να τους πει η Μούσα και σε αυτούς που διάβαζαν με σκοπό να προσαρμόσουν τη Μούσα στις διαστημικές επιθυμίες τους.

Αναμφίβολα με γοητεύει αυτή η δεύτερη τάση, βεβαίως, αλλά δεν τα παίρνω όλα αλληγορικά, βρε αδερφέ...